Trả lời trực tiếp: Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) — có hiệu lực với Việt Nam từ 01/01/2022 — mang lại lợi ích lớn nhất không phải ở mức cắt giảm thuế (Việt Nam vốn đã có FTA với hầu hết thành viên), mà ở một bộ quy tắc xuất xứ (ROO) THỐNG NHẤT cho toàn khối. Thay vì phải nhớ 14 bộ quy tắc khác nhau của các FTA song phương/ASEAN+1, doanh nghiệp chỉ cần một bộ: Chương 3 của RCEP. Cốt lõi là ba tiêu chí — hàm lượng giá trị khu vực (RVC) 40%, chuyển đổi mã số HS (CTC), quy tắc phản ứng hóa học (CR) — cùng nguyên tắc cộng gộp (cumulation): nguyên liệu hoặc công đoạn từ BẤT KỲ nước thành viên RCEP nào cũng được tính vào xuất xứ. Đây là công cụ tái cấu trúc chuỗi cung ứng châu Á mà nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa khai thác hết.
Ba tiêu chí xuất xứ của RCEP (Chương 3, Điều 3.2)
Một hàng hóa được coi là có xuất xứ RCEP nếu thuộc một trong ba nhóm: (1) thuần túy thu được hoặc sản xuất tại một Bên (nông sản, khoáng sản, hải sản…); (2) sản xuất tại một Bên hoàn toàn từ nguyên liệu đã có xuất xứ của một hay nhiều Bên; (3) sản xuất tại một Bên từ nguyên liệu không có xuất xứ nhưng đáp ứng quy tắc cụ thể mặt hàng (PSR) tại Phụ lục 3A. Với nhóm (3), PSR cho phép chọn một trong ba tiêu chí: RVC đạt tối thiểu 40% (tính theo công thức khấu trừ hoặc cộng gộp trên giá FOB), chuyển đổi mã HS ở cấp chương/nhóm theo quy định, hoặc quy tắc phản ứng hóa học (chỉ áp dụng cho chương 29 hóa chất hữu cơ và chương 38 hóa chất khác — lưu ý: hòa tan, kết tinh lại không tính là phản ứng hóa học). Ngưỡng RVC 40% được đánh giá là thấp và ổn định so với nhiều FTA khác — “vé vào” ưu đãi thuế dễ đạt hơn.
Cộng gộp toàn khối: vũ khí tái cấu trúc chuỗi cung ứng
Nguyên tắc cộng gộp là điểm mạnh nhất: nguyên liệu có xuất xứ từ Thái Lan, công đoạn gia công tại Malaysia, lắp ráp hoàn thiện tại Việt Nam — tất cả được cộng dồn để tính RVC 40%, và hàng hóa cuối cùng xuất sang Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Úc vẫn hưởng thuế ưu đãi RCEP. Ví dụ thực tế: doanh nghiệp Việt Nam sản xuất đồ gỗ xuất sang Nhật — gỗ nguyên liệu từ New Zealand, phụ kiện kim khí từ Trung Quốc, gia công tại Việt Nam: nếu tổng hàm lượng khu vực đạt 40% giá FOB thì đạt xuất xứ RCEP mà không cần mỗi nguyên liệu đều “thuần Việt”. So sánh: EVFTA yêu cầu fabric-forward với dệt may, CPTPP yêu cầu yarn-forward 3 công đoạn — RCEP linh hoạt hơn hẳn nhờ cộng gộp toàn khối. Chiến lược cho doanh nghiệp: rà soát lại toàn bộ danh mục nguyên liệu nhập khẩu, chuyển dần sang nguồn cung trong khối RCEP để “gom” RVC.
Khác biệt với EVFTA/CPTPP/UKVFTA và lưu ý thực hành
Thứ nhất, RCEP không thay thế các FTA song phương — doanh nghiệp được CHỌN hiệp định có lợi nhất cho từng lô hàng (so sánh thuế suất ưu đãi RCEP vs EVFTA vs CPTPP theo từng mã HS). Thứ hai, RCEP cho phép cộng gộp chéo mà EVFTA/UKVFTA hạn chế (EVFTA chỉ cộng gộp với Hàn Quốc cho dệt may; UKVFTA từng cấm cộng gộp chéo EU–Anh). Thứ ba, về chứng từ: RCEP cho phép tự chứng nhận xuất xứ và C/O mẫu RCEP — doanh nghiệp cần đăng ký và lưu hồ sơ chứng minh xuất xứ đầy đủ vì cơ quan hải quan nước nhập khẩu có quyền kiểm tra sau thông quan. Lưu ý quan trọng: không phải mặt hàng nào RCEP cũng có thuế tốt nhất — với dệt may sang EU, EVFTA vẫn vượt trội; với hàng sang Nhật/Hàn, so sánh RCEP vs CPTPP/VJEPA từng dòng thuế.
Câu hỏi thường gặp
- RCEP có hiệu lực với Việt Nam từ khi nào?
- 01/01/2022. Việt Nam là một trong những nước phê chuẩn sớm nhất.
- Ngưỡng RVC của RCEP là bao nhiêu?
- 40% — tính trên giá FOB theo công thức khấu trừ hoặc cộng gộp. Đây là ngưỡng thấp và ổn định so với nhiều FTA khác.
- Cộng gộp toàn khối nghĩa là gì?
- Nguyên liệu hoặc công đoạn sản xuất từ bất kỳ nước thành viên RCEP nào (15 nước) cũng được tính vào hàm lượng xuất xứ — không cần mọi nguyên liệu đều từ Việt Nam.
- Có nên bỏ EVFTA/CPTPP để dùng RCEP không?
- Không. Doanh nghiệp được chọn hiệp định có lợi nhất cho từng lô hàng — so sánh thuế suất ưu đãi theo từng mã HS giữa RCEP, EVFTA, CPTPP trước khi quyết định.
