Quy định chống phá rừng của EU (EUDR, Quy định (EU) 2023/1115, lộ trình áp dụng đã hoãn theo Quy định (EU) 2025/2650) đặt một điều kiện hoàn toàn mới cho gỗ, cà phê, cao su và bốn nhóm hàng nữa (gia súc, ca cao, dầu cọ, đậu nành cùng sản phẩm dẫn xuất trong phụ lục của quy định) muốn vào thị trường EU: nhà điều hành đưa hàng vào EU phải chứng minh được hàng hóa không gây phá rừng, được sản xuất hợp pháp và có tuyên bố thẩm tra (due diligence statement — DDS). Gánh nặng chứng minh đó truyền ngược xuống tận thửa đất tại Việt Nam.
Ba điều kiện và bằng chứng cốt lõi: tọa độ địa lý của thửa đất
Điều kiện một — không phá rừng: hàng hóa phải được sản xuất trên đất không bị phá rừng sau mốc 31/12/2020 (và với sản phẩm gỗ, rừng không bị suy thoái sau mốc này). Điều kiện hai — sản xuất hợp pháp: quá trình sản xuất tuân thủ pháp luật liên quan của nước sản xuất (quyền sử dụng đất, bảo vệ môi trường, quyền của bên thứ ba, lao động, thuế và hải quan theo phạm vi quy định). Điều kiện ba — có DDS: nhà điều hành nộp tuyên bố thẩm tra vào hệ thống thông tin của EU trước khi đưa hàng vào thị trường, sau khi đã thu thập thông tin, đánh giá rủi ro và giảm thiểu rủi ro. Bằng chứng trung tâm của cả hệ thống là tọa độ địa lý (geolocation) của mọi thửa đất sản xuất: thửa từ 4 ha trở xuống dùng tọa độ điểm, thửa trên 4 ha phải dùng đa giác (polygon) bao toàn bộ diện tích — với cà phê và cao su Việt Nam, nơi hàng của một container thường gom từ hàng trăm hộ nhỏ lẻ, đây chính là khâu khó nhất của chuỗi. Theo hướng đơn giản hóa mới nhất, chỉ nhà điều hành đưa hàng vào thị trường lần đầu mới phải nộp DDS, các khâu sau trong chuỗi truyền lại mã tham chiếu của tuyên bố; nhà sản xuất ban đầu quy mô siêu nhỏ/nhỏ ở nước rủi ro thấp được kê khai đơn giản một lần. Về lộ trình: doanh nghiệp lớn và vừa áp dụng từ 30/12/2026, doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ từ 30/6/2027.
Doanh nghiệp FDI xuất khẩu cần xây gì — và chế tài nếu không chứng minh được
Bốn khối việc theo thứ tự phụ thuộc. Một, bản đồ hóa vùng nguyên liệu: thu thập tọa độ từng thửa của nông hộ/đại lý trong chuỗi cung ứng, đối chiếu với dữ liệu rừng tại mốc 31/12/2020 để xác định thửa “sạch” và thửa có rủi ro — không có lớp dữ liệu này, mọi cam kết đều là lời nói. Hai, tách dòng hàng (segregation): hàng đủ điều kiện EUDR phải được phân tách vật lý và hồ sơ khỏi hàng không truy xuất được nguồn gốc, từ điểm thu mua đến kho và container; trộn lẫn làm mất tư cách của cả lô. Ba, hồ sơ pháp lý sản xuất: giấy tờ đất đai, hóa đơn đầu vào, nhật ký thu mua theo thửa — đủ để trả lời kiểm tra truy xuất (traceability) của nhà nhập khẩu EU và cơ quan có thẩm quyền. Bốn, hợp đồng chuỗi: đưa nghĩa vụ cung cấp tọa độ, cam kết không phá rừng sau mốc 2020 và quyền kiểm tra vào hợp đồng với đại lý thu mua và hợp tác xã. Về chế tài: mức phạt do từng nước thành viên EU quy định theo khung của EUDR — tiền phạt có thể lên tới ít nhất 4% doanh thu tại EU kèm tịch thu hàng hóa/doanh thu và loại khỏi mua sắm công; nhưng với nhà xuất khẩu Việt Nam, “chế tài” đến trước và nặng hơn là thương mại: không có DDS thì hàng không được đưa vào thị trường EU — tức mất thị trường, không phải nộp phạt. Doanh nghiệp xuất khẩu ba mặt hàng này nên bắt đầu từ vùng nguyên liệu của mình ngay, thay vì đợi nhà nhập khẩu hỏi.
Câu hỏi thường gặp
EUDR yêu cầu chứng minh điều gì về chuỗi cung ứng?
Ba điều kiện tích lũy: hàng hóa không gây phá rừng (đất không bị phá rừng sau 31/12/2020); được sản xuất hợp pháp theo pháp luật nước sản xuất; và có tuyên bố thẩm tra DDS do nhà điều hành nộp vào hệ thống của EU trước khi đưa hàng vào thị trường. Trung tâm bằng chứng là tọa độ địa lý của mọi thửa đất sản xuất.
Hàng hóa nào phải có tọa độ thửa đất theo EUDR?
Bảy nhóm hàng liên quan rừng và sản phẩm dẫn xuất trong phụ lục của Quy định (EU) 2023/1115: gia súc, ca cao, cà phê, dầu cọ, cao su, đậu nành và gỗ. Tọa độ: thửa đến 4 ha dùng điểm tọa độ; trên 4 ha dùng đa giác bao toàn bộ thửa.
EUDR áp dụng từ khi nào?
Theo lộ trình đã hoãn bởi Quy định (EU) 2025/2650: doanh nghiệp lớn và vừa từ 30/12/2026; doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ từ 30/6/2027. Thời gian chuẩn bị dữ liệu thửa đất và truy xuất nguồn gốc nên bắt đầu ngay, vì đây là khâu tốn thời gian nhất.
Không chứng minh được nguồn gốc thì hậu quả là gì?
Hàng không có DDS hợp lệ thì không được đưa vào/lưu thông trên thị trường EU. Ngoài ra nước thành viên áp dụng chế tài theo khung EUDR (tiền phạt tới ít nhất 4% doanh thu EU, tịch thu hàng/doanh thu, loại khỏi mua sắm công) — với nhà xuất khẩu, hậu quả thực tế là mất thị trường và bị loại khỏi chuỗi của nhà nhập khẩu.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng