Việt kiều nhận thừa kế tại Việt Nam

Người Việt Nam ở nước ngoài khi nhận thừa kế tại Việt Nam đối mặt với câu hỏi cốt lõi: mình thuộc nhóm đối tượng nào và được nhận di sản dưới hình thức nào — đứng tên sổ đỏ hay chỉ hưởng giá trị bằng tiền? Bài viết phân tích chi tiết theo Luật Đất đai 2024, Luật Nhà ở 2023 và Bộ luật Dân sự 2015.

“Việt kiều” dưới góc nhìn pháp luật: ba nhóm người cần phân biệt

Trong đời sống thường gọi chung là “việt kiều”, nhưng pháp luật phân biệt ba nhóm với quyền nhận thừa kế rất khác nhau. Nhóm thứ nhất là công dân Việt Nam đang định cư ở nước ngoài (còn quốc tịch Việt Nam). Nhóm thứ hai là người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài nhưng không còn quốc tịch Việt Nam. Nhóm thứ ba là người nước ngoài thuần túy. Việc xác định mình thuộc nhóm nào là bước đầu tiên, vì nó quyết định việc bạn có được đứng tên trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hay không. Khung pháp lý chung về thừa kế xem tại thừa kế, di chúc và phân chia di sản.

Người Việt Nam định cư ở nước ngoài còn quốc tịch Việt Nam

Đây là nhóm có quyền lợi gần như công dân trong nước. Theo khoản 2 Điều 8 Luật Nhà ở 2023, người Việt Nam định cư ở nước ngoài được phép nhập cảnh vào Việt Nam được sở hữu nhà ở gắn với quyền sử dụng đất ở theo quy định của pháp luật về đất đai. Khi nhận thừa kế là nhà đất, họ được khai nhận di sản, sang tên giấy chứng nhận và thực hiện đầy đủ quyền của người sử dụng đất như người trong nước.

Điểm thực tế cần lưu ý là chứng minh “còn quốc tịch Việt Nam”: người đã nhập quốc tịch nước ngoài nhưng chưa làm thủ tục thôi quốc tịch Việt Nam vẫn là công dân Việt Nam cho đến khi có quyết định thôi quốc tịch. Giấy tờ chứng minh thường là hộ chiếu Việt Nam còn hiệu lực hoặc giấy xác nhận có quốc tịch Việt Nam.

Người gốc Việt Nam không còn quốc tịch: được nhận những gì

Theo điểm h khoản 1 Điều 28 Luật Đất đai 2024, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài được phép nhập cảnh vào Việt Nam có các quyền: mua, thuê mua nhà ở gắn liền với quyền sử dụng đất ở; nhận quyền sử dụng đất ở trong dự án phát triển nhà ở; nhận thừa kế quyền sử dụng đất ở và các loại đất khác trong cùng thửa đất có nhà ở; nhận tặng cho nhà ở gắn liền với quyền sử dụng đất ở từ những người thuộc hàng thừa kế.

Như vậy, người gốc Việt được nhận thừa kế nhà đất trong phạm vi thửa đất có nhà ở — bao gồm cả đất nông nghiệp nằm trong cùng thửa đất đó. Vượt ngoài phạm vi này, họ không được đứng tên mà chỉ hưởng giá trị. Luật Nhà ở 2023 (Điều 17, 18) cũng phân biệt: người Việt Nam định cư ở nước ngoài được sở hữu nhà ở như công dân trong nước, còn tổ chức, cá nhân nước ngoài chỉ được sở hữu nhà ở thương mại với hạn mức nhất định và thời hạn 50 năm.

Di sản là nhà đất: khi nào được đứng tên sổ đỏ, khi nào chỉ hưởng giá trị

Điều 44 Luật Đất đai 2024 quy định hai kịch bản. Kịch bản một: người nhận thừa kế thuộc đối tượng được sở hữu nhà ở gắn liền với quyền sử dụng đất ở tại Việt Nam (nhóm còn quốc tịch, hoặc người gốc Việt được phép nhập cảnh trong phạm vi nêu trên) — được cấp giấy chứng nhận, đứng tên sổ đỏ bình thường.

Kịch bản hai (khoản 3 Điều 44): tất cả người nhận thừa kế đều không thuộc đối tượng được sở hữu nhà ở gắn liền với quyền sử dụng đất ở — họ không được cấp giấy chứng nhận, nhưng được chuyển nhượng hoặc tặng cho quyền sử dụng đất thừa kế: khi chuyển nhượng, chính người nhận thừa kế đứng tên bên chuyển nhượng; khi tặng cho, người được tặng cho phải thuộc đối tượng được nhận theo điểm e khoản 1 Điều 37. Nếu chưa chuyển nhượng hay tặng cho, người nhận thừa kế (hoặc người được ủy quyền) nộp hồ sơ tại tổ chức đăng ký đất đai để cập nhật vào sổ địa chính. Khoản 4 Điều 44 xử lý trường hợp hỗn hợp: có người được đứng tên, có người không — khi chưa phân chia cho từng người thì nộp hồ sơ cập nhật sổ địa chính.

Với tranh chấp thừa kế nhà đất mà một bên là việt kiều, việc xác định nhóm đối tượng ngay từ đầu sẽ quyết định phương án phân chia khả thi.

Di sản là động sản, tiền gửi, cổ phần: thủ tục đơn giản hơn

Với tài sản không phải nhà đất — tiền gửi ngân hàng, cổ phần, phần vốn góp, ô tô, tài sản trong tài khoản chứng khoán — người ở nước ngoài được hưởng thừa kế như người trong nước, không chịu các hạn chế về quốc tịch như với đất đai. Thủ tục chủ yếu là chứng minh quan hệ thừa kế và hoàn tất khai nhận di sản.

Điểm cần chú ý là việc rút tiền gửi ngân hàng của người đã chết: ngân hàng thường yêu cầu văn bản khai nhận di sản thừa kế đã được công chứng hoặc bản án, quyết định của tòa án. Với cổ phần, người thừa kế trở thành cổ đông khi thông tin được ghi vào sổ đăng ký cổ đông (khoản 6 Điều 127 Luật Doanh nghiệp 2020). Với tài khoản chứng khoán, cần làm thủ tục chuyển quyền sở hữu tại công ty chứng khoán nơi mở tài khoản.

Hồ sơ nhận thừa kế: giấy tờ cần hợp pháp hóa lãnh sự

Giấy tờ do cơ quan nước ngoài cấp (khai sinh, chứng tử, hộ chiếu, xác nhận hôn nhân, văn bản ủy quyền lập ở nước ngoài) muốn sử dụng tại Việt Nam phải được hợp pháp hóa lãnh sự, trừ trường hợp được miễn theo điều ước quốc tế. Lưu ý: Việt Nam không phải là thành viên Công ước La Haye về Apostille, nên giấy tờ phải qua đủ bước chứng nhận tại nước cấp và hợp pháp hóa tại cơ quan đại diện ngoại giao của Việt Nam.

Sau khi hợp pháp hóa, giấy tờ tiếng nước ngoài phải được dịch sang tiếng Việt và công chứng bản dịch. Khâu này thường tốn vài tuần đến vài tháng tùy quốc gia, nên cần khởi động sớm song song với việc thu thập giấy tờ tại Việt Nam. Hồ sơ cơ bản gồm: giấy chứng tử; giấy tờ nhân thân của người nhận thừa kế; giấy tờ chứng minh quan hệ (khai sinh, đăng ký kết hôn); giấy tờ về di sản (sổ đỏ, sổ tiết kiệm, giấy chứng nhận cổ phần); di chúc (nếu có).

Khai nhận di sản tại tổ chức hành nghề công chứng ở Việt Nam

Thủ tục khai nhận di sản thừa kế được thực hiện tại tổ chức hành nghề công chứng theo Luật Công chứng 2024 (hiệu lực từ 01/7/2025). Công chứng viên kiểm tra tính hợp pháp của hồ sơ, niêm yết việc thụ lý tại UBND cấp xã trong thời hạn 15 ngày để bảo đảm không bỏ sót người thừa kế. Hết thời hạn niêm yết mà không có khiếu nại, công chứng viên lập văn bản khai nhận di sản — căn cứ để sang tên sổ đỏ, rút tiền gửi ngân hàng, chuyển quyền sở hữu cổ phần.

Trường hợp có tranh chấp (có người phản đối, khiếu nại), tổ chức công chứng từ chối công chứng và các bên phải giải quyết tại tòa án. Nếu người nhận thừa kế không thể về Việt Nam, toàn bộ thủ tục có thể thực hiện thông qua người được ủy quyền — nhưng văn bản ủy quyền lập ở nước ngoài cũng phải hợp pháp hóa lãnh sự và dịch thuật công chứng.

Ủy quyền cho người trong nước thực hiện thủ tục

Ủy quyền là giải pháp phổ biến nhất cho việt kiều không thể về nước. Văn bản ủy quyền cần ghi rõ phạm vi: khai nhận di sản, sang tên, nhận tiền, thậm chí khởi kiện nếu cần; phạm vi càng cụ thể, cơ quan tiếp nhận càng ít chất vấn. Nếu ủy quyền cả việc chuyển nhượng nhà đất thừa kế (trường hợp chỉ được hưởng giá trị), cần nêu rõ quyền ký hợp đồng chuyển nhượng và nhận tiền.

Lưu ý rủi ro: người được ủy quyền hành động nhân danh bạn, nên mọi giao dịch họ ký kết đều ràng buộc bạn về mặt pháp lý. Chỉ ủy quyền cho người thực sự tin cậy, giới hạn thời hạn ủy quyền, và yêu cầu báo cáo đầy đủ. Khi công việc hoàn tất hoặc có dấu hiệu bất thường, có thể đơn phương chấm dứt ủy quyền bằng văn bản.

Nghĩa vụ thuế khi việt kiều nhận thừa kế tại Việt Nam

Thuế thu nhập cá nhân đối với thu nhập từ nhận thừa kế được tính theo Điều 16 Thông tư 87/2026/TT-BTC (hiệu lực từ 01/7/2026, thay thế Thông tư 111/2013/TT-BTC): thu nhập tính thuế là phần giá trị tài sản vượt trên 10 triệu đồng mỗi lần nhận, thuế suất 10%. Giá trị bất động sản xác định theo bảng giá đất của UBND cấp tỉnh tại thời điểm làm thủ tục đăng ký. Pháp luật miễn thuế khi nhận thừa kế bất động sản giữa những người thân thích: vợ chồng; cha mẹ với con; ông bà với cháu; anh chị em ruột với nhau.

Ngoài thuế TNCN, khi sang tên còn có lệ phí trước bạ và phí công chứng, đo đạc. Người nhận thừa kế là cá nhân không cư trú tại Việt Nam thực hiện nghĩa vụ kê khai, nộp thuế tại Việt Nam trước khi hoàn tất sang tên. Nên tính toán tổng nghĩa vụ tài chính trước khi quyết định phương án — xem thêm pháp lý người nước ngoài, việt kiều.

Rủi ro thường gặp của việt kiều khi nhận thừa kế

Rủi ro thứ nhất là vướng mắc về giấy tờ tùy thân: tên trong hộ chiếu nước ngoài khác tên trong khai sinh Việt Nam (do đổi tên khi nhập tịch) — cần giấy tờ chứng minh việc thay đổi tên đã hợp pháp hóa. Rủi ro thứ hai là tình trạng quốc tịch không rõ ràng: đã nhập tịch nước ngoài nhưng chưa thôi quốc tịch Việt Nam, hoặc ngược lại.

Rủi ro thứ ba là tranh chấp với đồng thừa kế trong nước: người ở trong nước đã quản lý, sử dụng nhà đất nhiều năm thường muốn giữ lại toàn bộ, trong khi việt kiều ở xa khó kiểm soát. Rủi ro thứ tư là chậm trễ khiến chứng cứ mai một và người đang quản lý di sản củng cố vị thế. Rủi ro thứ năm là bị lợi dụng trong ủy quyền. Mỗi rủi ro đều có cách phòng ngừa bằng chuẩn bị hồ sơ sớm và văn bản pháp lý chặt chẽ.

Lộ trình thủ tục gợi ý cho việt kiều nhận thừa kế

Bước một, xác định nhóm đối tượng của mình (còn quốc tịch Việt Nam hay không) và loại di sản — hai yếu tố quyết định toàn bộ lộ trình. Bước hai, thu thập giấy tờ tại nước ngoài và khởi động hợp pháp hóa lãnh sự, dịch thuật công chứng ngay (khâu tốn thời gian nhất). Bước ba, thu thập giấy tờ về di sản tại Việt Nam — có thể nhờ người thân hoặc luật sư hỗ trợ.

Bước bốn, quyết định về hay ủy quyền (lập văn bản và hợp pháp hóa nếu ủy quyền). Bước năm, khai nhận di sản tại tổ chức hành nghề công chứng, hoàn thành nghĩa vụ thuế, sang tên tài sản. Bước sáu, với trường hợp chỉ được hưởng giá trị, triển khai chuyển nhượng hoặc tặng cho quyền sử dụng đất theo khoản 3 Điều 44 Luật Đất đai 2024. Nếu phát sinh tranh chấp, xem phương án xử lý tại tranh chấp thừa kế có yếu tố nước ngoài. Với gia đình có tài sản ở cả Việt Nam và nước ngoài, nên hoạch định từ sớm theo hoạch định di sản có yếu tố nước ngoài.

Câu hỏi thường gặp