Một nhà đầu tư châu Âu tại Việt Nam hỏi: “Nếu bị cơ quan nhà nước đối xử bất công, tôi kiện theo EVIPA được không, và khi nào thì đơn của tôi được chấp nhận?” Câu trả lời phải bắt đầu bằng một sự thật nền tảng: tại ngày 20/10/2026, EVIPA chưa có hiệu lực — 21 trên 27 quốc gia thành viên EU đã phê chuẩn, còn sáu quốc gia chưa hoàn tất — nên chưa có đơn kiện EVIPA nào được chấp nhận ở thời điểm hiện tại. Bài viết này trình bày các điều kiện khởi kiện mà nhà đầu tư sẽ phải đáp ứng khi hiệp định có hiệu lực, để doanh nghiệp chuẩn bị cấu trúc và hồ sơ ngay từ bây giờ.
Điều kiện thứ nhất: đúng chủ thể, đúng khoản đầu tư
Khi EVIPA có hiệu lực, cửa kiện chỉ mở cho nhà đầu tư của một Bên — tức nhà đầu tư mang quốc tịch hoặc được thành lập theo pháp luật của một quốc gia thành viên EU (ở chiều ngược lại là Việt Nam) — và có một khoản đầu tư được bảo hộ trên lãnh thổ của Bên còn lại. Hai yếu tố này nghe hiển nhiên nhưng là nơi nhiều vụ kiện đầu tư chết ngay từ vòng thẩm quyền: công ty được thành lập tại EU nhưng không có hoạt động kinh doanh thực chất có thể bị Bên bị kiện phản đối là “công ty vỏ” lạm dụng hiệp định; khoản đầu tư được hình thành qua cấu trúc đổi quốc tịch ngay trước khi tranh chấp nổ ra cũng là căn cứ kinh điển để tòa từ chối thẩm quyền. Bài học chuẩn bị: cấu trúc quốc tịch của khoản đầu tư EU tại Việt Nam cần có thực chất kinh doanh và được duy trì ổn định từ trước khi có bất kỳ tranh chấp nào.
Điều kiện thứ hai: cáo buộc thuộc phạm vi nghĩa vụ bảo hộ của hiệp định
Không phải mọi đối xử bất lợi đều là vi phạm hiệp định. Khi EVIPA có hiệu lực, đơn kiện sẽ phải neo vào một nghĩa vụ bảo hộ cụ thể mà hiệp định đặt ra cho Bên tiếp nhận đầu tư — chẳng hạn chuẩn đối xử công bằng và thỏa đáng, bảo hộ trước trưng thu trực tiếp hoặc gián tiếp không bồi thường đúng chuẩn, hay nghĩa vụ không phân biệt đối xử. Nhà đầu tư sẽ phải chỉ ra biện pháp cụ thể của Nhà nước, nêu nghĩa vụ bị vi phạm và chứng minh thiệt hại cho khoản đầu tư. Khiếu nại chung chung về “môi trường kinh doanh xấu đi” hoặc bất lợi do thay đổi chính sách áp dụng chung — không nhắm riêng vào nhà đầu tư — sẽ rất khó qua được vòng chấp nhận, vì hiệp định bảo hộ đầu tư không phải bảo hiểm cho mọi rủi ro chính sách.
Điều kiện thứ ba: tham vấn trước khi nộp đơn và các bước trình tự
EVIPA thiết kế trình tự giải quyết tranh chấp theo bậc thang: trước khi nộp đơn kiện lên tòa sơ thẩm của hệ thống tòa đầu tư, nhà đầu tư phải trải qua giai đoạn tham vấn (consultations) với Bên bị kiện — gửi yêu cầu tham vấn nêu rõ biện pháp bị cáo buộc và cơ sở pháp lý — nhằm mở cơ hội giải quyết bằng thương lượng. Chỉ khi tham vấn không đạt kết quả trong khung thời gian hiệp định quy định, con đường nộp đơn kiện mới mở ra. Bài viết này cố ý không gán số ngày cụ thể cho các bước trình tự vì EVIPA chưa có hiệu lực và chi tiết điều khoản cần được đối chiếu trên văn bản hiệp định chính thức tại thời điểm khởi kiện; nguyên tắc bất biến là: bỏ qua bước tham vấn, hoặc nộp đơn khi điều kiện trình tự chưa chín, là lỗi khiến vụ kiện bị gạt ở cửa dù nội dung cáo buộc có cơ sở.
Trong thời gian chờ đợi giữa tham vấn và nộp đơn, nhà đầu tư cũng cần tính đến điều kiện về việc từ bỏ hoặc đình chỉ các thủ tục song song: các hiệp định đầu tư thế hệ mới thường yêu cầu nhà đầu tư chọn một diễn đàn và không theo đuổi đồng thời khiếu kiện tại tòa án trong nước về cùng một biện pháp. Việc đang có vụ kiện hành chính tại Việt Nam về cùng quyết định bị cáo buộc có thể ảnh hưởng điều kiện chấp nhận của đơn kiện EVIPA sau này — đây là điểm phải được tư vấn cụ thể trước khi bắt đầu bất kỳ thủ tục nào.
Giai đoạn hiện nay: chuẩn bị gì khi hiệp định chưa hiệu lực
Vì chưa thể kiện theo EVIPA hôm nay, chiến lược đúng gồm ba lớp. Lớp một: dùng công cụ hiện hữu — BIT song phương giữa Việt Nam và quốc gia EU của nhà đầu tư (nếu còn hiệu lực) và cơ chế khiếu nại, khởi kiện hành chính trong nước — cho các vấn đề đang cháy. Lớp hai: xây hồ sơ theo chuẩn EVIPA ngay từ bây giờ — lưu trữ quyết định hành chính, công văn, bằng chứng về cam kết cụ thể của cơ quan nhà nước và thiệt hại lượng hóa được — vì hồ sơ này phục vụ mọi diễn đàn. Lớp ba: theo dõi phê chuẩn tại sáu quốc gia còn lại (Ireland, Áo, Bỉ, Pháp, Hà Lan, Slovenia) để biết thời điểm cửa EVIPA mở; khi hiệp định hiệu lực, nhà đầu tư đã có hồ sơ và cấu trúc sẵn sàng sẽ là người nộp đơn đúng điều kiện sớm nhất.
Câu hỏi thường gặp
NĐT châu Âu muốn kiện Việt Nam theo EVIPA thì điều kiện gì?
Khi EVIPA có hiệu lực, nhà đầu tư cần: là nhà đầu tư của một Bên (quốc tịch/thành lập tại EU) với khoản đầu tư được bảo hộ tại Việt Nam; cáo buộc vi phạm một nghĩa vụ bảo hộ cụ thể của hiệp định gắn với biện pháp cụ thể của Nhà nước; và hoàn tất bước tham vấn trước khi nộp đơn. Hiện tại hiệp định chưa hiệu lực nên chưa đơn nào được chấp nhận.
Khi nào thì được chấp nhận khởi kiện?
Chỉ sau khi EVIPA có hiệu lực — hiện mới 21/27 nước EU phê chuẩn — và sau khi nhà đầu tư đáp ứng đủ điều kiện chủ thể, phạm vi bảo hộ và trình tự tham vấn. Trước thời điểm đó, con đường hiện hữu là BIT song phương tương ứng và thủ tục trong nước.
Có phải thương lượng trước không?
Có. EVIPA đặt tham vấn là bước bắt buộc trước khi nộp đơn kiện lên tòa sơ thẩm của hệ thống tòa đầu tư: nhà đầu tư gửi yêu cầu tham vấn nêu biện pháp bị cáo buộc và cơ sở pháp lý, và chỉ khi tham vấn không thành trong khung thời gian của hiệp định thì mới chuyển sang khởi kiện.
Thời gian chờ là bao lâu?
Có hai lớp thời gian chờ: chờ hiệp định có hiệu lực — phụ thuộc sáu quốc gia EU còn lại hoàn tất phê chuẩn, chưa có ngày chắc chắn tại 10/2026 — và thời gian tham vấn theo trình tự của hiệp định sau khi hiệu lực. Bài viết không gán số ngày cụ thể cho bước tham vấn vì cần đối chiếu văn bản hiệp định chính thức tại thời điểm khởi kiện.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng
