Hợp đồng thầu đã nghiệm thu, hóa đơn đã xuất, nhưng tiền nằm ở chủ đầu tư tròn một năm. Ở mốc này, vấn đề không còn là quan hệ hay nhắc nhở miệng: mỗi tháng trôi qua, nhà thầu vừa mất lãi trên số tiền bị chiếm dụng, vừa tiến gần tới các mốc thời hiệu có thể làm mất quyền đòi. Bài viết này hệ thống cách đòi một khoản nợ thanh toán hợp đồng thầu đã quá hạn một năm — tính đúng số tiền, đi đúng trình tự, và giữ chặt thời hiệu.
Tính đúng tổng số tiền đòi: gốc, phạt và lãi là ba khoản riêng
Khoản thứ nhất là tiền gốc: giá trị khối lượng đã nghiệm thu nhưng chưa thanh toán theo các biên bản nghiệm thu và đợt thanh toán trong hợp đồng. Đây là nợ thanh toán thuần túy; hồ sơ mạnh hay yếu nằm ở chỗ các biên bản nghiệm thu có đủ chữ ký và đợt thanh toán có bị chủ đầu tư xác nhận công nợ hay không. Khoản thứ hai là phạt chậm thanh toán, chỉ tồn tại nếu hợp đồng có điều khoản phạt: mức phạt theo thỏa thuận của các bên theo Điều 418 Bộ luật Dân sự năm 2015, và với hợp đồng mang tính thương mại, Điều 301 Luật Thương mại năm 2005 giới hạn mức phạt không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm — phần nghĩa vụ ở đây là nghĩa vụ thanh toán đúng hạn cho từng đợt. Khoản thứ ba là lãi trên số tiền chậm trả: Điều 357 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định bên chậm trả tiền phải trả lãi trên số tiền chậm trả tương ứng với thời gian chậm trả; nếu hợp đồng không thỏa thuận mức lãi, với quan hệ thương mại, Điều 306 Luật Thương mại năm 2005 cho phép áp dụng lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán. Phạt và lãi có thể được yêu cầu đồng thời khi hợp đồng thỏa thuận phạt, vì hai khoản này có bản chất khác nhau: phạt là chế tài vi phạm, lãi là giá của việc chiếm dụng tiền.
Một chi tiết hay bị tính thiếu: lãi và phạt chạy theo từng đợt thanh toán, không chạy trên tổng nợ từ một ngày chung. Đợt nghiệm thu tháng 3 quá hạn từ tháng 4 có thời gian chậm trả dài hơn đợt tháng 9; bảng tính đòi nợ chuyên nghiệp luôn tách từng đợt với ngày đến hạn riêng theo điều khoản thanh toán của hợp đồng. Sau một năm, chênh lệch giữa cách tính gộp và cách tính theo đợt có thể lên tới một con số đủ lớn để thay đổi thái độ đàm phán của chủ đầu tư.
Trình tự đòi: đối chiếu công nợ trước, khởi kiện sau
Bước một là đối chiếu công nợ bằng văn bản: bảng kê từng đợt nghiệm thu, số đã trả, số còn nợ, phạt và lãi tính tới ngày lập bảng, gửi chủ đầu tư yêu cầu ký xác nhận. Biên bản đối chiếu có chữ ký của chủ đầu tư là chứng cứ thừa nhận nợ có giá trị đặc biệt khi ra tòa, và trong nhiều trường hợp còn làm gián đoạn thời hiệu theo quy định của Bộ luật Dân sự về thừa nhận nghĩa vụ. Bước hai là công văn đòi nợ chính thức kèm thời hạn trả cuối cùng, nêu rõ nếu không thanh toán sẽ khởi kiện và yêu cầu toàn bộ phạt, lãi đến ngày trả thực tế cùng chi phí pháp lý theo quy định. Bước ba, với gói thầu vốn nhà nước, là tận dụng kênh kiến nghị và xử lý tình huống trong đấu thầu tại Điều 131 Nghị định 24/2024/ND-CP đối với tồn đọng thanh toán trong quá trình thực hiện gói thầu, đồng thời gửi văn bản tới người có thẩm quyền và cơ quan quản lý vốn nếu chủ đầu tư là đơn vị sử dụng ngân sách — áp lực hành chính thường hiệu quả bất ngờ với nợ thanh toán kéo dài vì chậm thanh toán cho nhà thầu còn là một trong các hành vi bị phê phán trong quản lý đầu tư công. Bước bốn là khởi kiện tại tòa án có thẩm quyền hoặc trọng tài theo điều khoản tranh chấp trong hợp đồng, kèm yêu cầu biện pháp khẩn cấp tạm thời nếu chủ đầu tư có dấu hiệu tẩu tán tài sản.
Thời hiệu: mốc nguy hiểm nhất sau một năm chậm trả
Với tranh chấp thương mại, Điều 319 Luật Thương mại năm 2005 ấn định thời hiệu khởi kiện là 02 năm kể từ ngày quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm — tức kể từ ngày khoản thanh toán đến hạn mà không được trả, tính riêng cho từng đợt. Một khoản nợ đã chậm một năm nghĩa là một nửa thời hiệu của đợt cũ nhất đã trôi qua. Hai việc phải làm ngay để bảo vệ thời hiệu: hoàn tất đối chiếu công nợ có xác nhận (hành vi thừa nhận nghĩa vụ có thể làm thời hiệu bắt đầu lại theo Bộ luật Dân sự) và, nếu đàm phán kéo dài không kết quả, nộp đơn khởi kiện trước khi đợt nợ cũ nhất chạm mốc 02 năm thay vì chờ một thỏa thuận tổng thể. Cần lưu ý thời hiệu được tòa án áp dụng khi có yêu cầu của một bên trước khi tuyên án sơ thẩm, nên việc mất thời hiệu không tự động xảy ra — nhưng không nhà thầu nào nên đánh cược quyền đòi tiền của mình vào khả năng đối phương quên yêu cầu áp dụng thời hiệu.
Đòn bẩy ngoài tòa án và những điều không nên làm
Ngoài kiện tụng, nhà thầu còn ba đòn bẩy hợp pháp: tạm ngừng thực hiện phần việc chưa làm theo điều khoản hợp đồng nếu hợp đồng cho phép khi chủ đầu tư chậm thanh toán (phải tuân thủ đúng thủ tục thông báo); giữ lại hồ sơ, tài liệu mà hợp đồng cho phép giữ cho tới khi thanh toán (chỉ trong phạm vi hợp đồng quy định, tránh giữ hồ sơ hoàn công đã thuộc nghĩa vụ bàn giao vô điều kiện); và đưa thông tin chậm thanh toán vào hồ sơ năng lực khi chủ đầu tư tham gia các quan hệ khác — trong giới hạn thông tin đúng sự thật. Ngược lại, các hành vi bị cấm gồm: tự ý trừ nợ bằng tài sản của chủ đầu tư tại công trường, công khai cáo buộc sai sự thật, và đặc biệt là bỏ ngang phần việc đang làm dang dở ở trạng thái nguy hiểm cho công trình. Mục tiêu cuối cùng là thu tiền, và mọi đòn bẩy đều phải phục vụ mục tiêu đó thay vì biến nhà thầu từ chủ nợ thành bên vi phạm mới.
Câu hỏi thường gặp
Chậm thanh toán hợp đồng thầu 1 năm thì đòi được những khoản nào?
Ba khoản riêng: tiền gốc là giá trị đã nghiệm thu chưa thanh toán; phạt chậm thanh toán nếu hợp đồng có điều khoản, theo Điều 418 Bộ luật Dân sự năm 2015 và trần 8% tại Điều 301 Luật Thương mại năm 2005 với hợp đồng thương mại; và lãi trên số tiền chậm trả theo Điều 357 Bộ luật Dân sự năm 2015, hoặc lãi suất nợ quá hạn trung bình thị trường theo Điều 306 Luật Thương mại nếu không có thỏa thuận.
Lãi chậm thanh toán hợp đồng thầu tính thế nào?
Tính theo từng đợt thanh toán, từ ngày đến hạn của từng đợt tới ngày trả thực tế. Mức lãi theo thỏa thuận trong hợp đồng trước; không có thỏa thuận thì với quan hệ thương mại áp dụng Điều 306 Luật Thương mại năm 2005 — lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán. Tính gộp trên tổng nợ từ một ngày chung là cách tính sai gây thiệt cho nhà thầu.
Nợ thanh toán thầu chậm 1 năm còn kiện được không, thời hiệu bao lâu?
Còn, nhưng phải hành động ngay. Thời hiệu khởi kiện tranh chấp thương mại là 02 năm theo Điều 319 Luật Thương mại năm 2005, tính từ ngày từng đợt thanh toán đến hạn mà không được trả. Sau một năm chậm trả, đợt cũ nhất đã mất một nửa thời hiệu; nên hoàn tất đối chiếu công nợ có xác nhận để có chứng cứ thừa nhận nợ và nộp đơn trước khi đợt cũ nhất chạm mốc 02 năm nếu đàm phán không kết quả.
Chủ đầu tư là đơn vị nhà nước chậm thanh toán thì đòi ở đâu trước?
Trước hết vẫn là đối chiếu công nợ và công văn đòi nợ chính thức. Với gói thầu vốn nhà nước, nhà thầu bổ sung kiến nghị và đề nghị xử lý tình huống theo Điều 131 Nghị định 24/2024/ND-CP, gửi người có thẩm quyền và cơ quan quản lý vốn; áp lực hành chính thường hiệu quả với nợ ngân sách kéo dài. Không đạt kết quả thì khởi kiện tại tòa án hoặc trọng tài theo điều khoản hợp đồng.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng