Trách nhiệm môi trường khi thoái vốn: bên bán có còn liên đới sau khi bán? — Nhà máy đã bán xong hai năm, bên mua phát hiện đất nhiễm hóa chất từ thời kỳ vận hành cũ và yêu cầu bên bán cùng chịu chi phí khắc phục hàng chục tỷ đồng. Câu hỏi trung tâm: trách nhiệm môi trường gắn với người gây ô nhiễm trong quá khứ hay gắn với chủ sở hữu hiện tại của cơ sở.
Nền tảng pháp lý của vấn đề
Luật Bảo vệ môi trường 72/2020/QH14 đặt trách nhiệm khắc phục ô nhiễm, phục hồi môi trường lên tổ chức, cá nhân gây ra ô nhiễm, đồng thời chủ cơ sở sản xuất hiện tại phải thực hiện nghĩa vụ môi trường gắn với giấy phép môi trường và báo cáo đánh giá tác động môi trường của cơ sở. Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả chi phí cũng là nền tảng để cơ quan nhà nước truy trách nhiệm hành chính và yêu cầu bồi thường thiệt hại theo Bộ luật Dân sự 91/2015/QH13. Giữa bên bán và bên mua, việc phân bổ chi phí là thỏa thuận trong hợp đồng mua bán (SPA) nhưng thỏa thuận này không ràng buộc cơ quan nhà nước khi truy thu.
Bài này khác các tình huống lân cận ở đâu
Bài này chỉ bàn trách nhiệm môi trường khi thoái vốn, khác các bài giải thể vướng nợ ở chỗ khoản nợ ở đây có thể chưa tồn tại trên sổ sách và chỉ lộ diện qua kiểm tra đất, nước ngầm sau giao dịch. Trọng tâm là ranh giới giữa trách nhiệm với Nhà nước và phân bổ rủi ro trong SPA, cùng vai trò của thẩm định môi trường trước ký.
Câu hỏi nhà đầu tư và doanh nghiệp hay đặt ra
Bán xong doanh nghiệp rồi, bên bán còn chịu trách nhiệm môi trường không?
Với cơ quan nhà nước, có thể còn: trách nhiệm khắc phục gắn với hành vi gây ô nhiễm trong thời kỳ bên bán vận hành, không tự động chấm dứt khi chuyển nhượng. Với bên mua, trách nhiệm được phân bổ theo SPA: nếu hợp đồng có cam đoan về tình trạng môi trường và điều khoản bồi hoàn, bên mua có quyền đòi bên bán phần chi phí thuộc về ô nhiễm phát sinh trước ngày đóng giao dịch, trong giới hạn thời gian và trần bồi hoàn đã thỏa thuận.
Ô nhiễm chỉ phát hiện sau khi mua thì ai trả chi phí khắc phục?
Trước hết cơ quan môi trường sẽ yêu cầu chủ cơ sở hiện tại dừng nguồn gây ô nhiễm và thực hiện khắc phục vì họ quản lý cơ sở. Sau đó bên mua quay lại đòi bên bán theo cơ chế bồi hoàn trong SPA nếu chứng minh được ô nhiễm có nguồn gốc từ trước giao dịch, thường bằng báo cáo thẩm định môi trường giai đoạn 1 và giai đoạn 2 (lấy mẫu đất, nước ngầm) lập trước hoặc ngay sau khi mua. Không có dữ kiện nền này, việc chứng minh nguồn gốc ô nhiễm gần như không thể.
Điều khoản SPA nào bảo vệ hai bên về môi trường?
Bốn điều khoản cốt lõi: cam đoan và bảo đảm của bên bán về tuân thủ môi trường và không có ô nhiễm chưa khai báo; điều khoản bồi hoàn riêng cho môi trường với thời hạn sống còn dài hơn các cam đoan thông thường; khoản giữ lại escrow dành riêng cho rủi ro môi trường; và quyền của bên mua được thẩm định môi trường trước ký, kèm điều kiện tiên quyết là kết quả lấy mẫu trong ngưỡng cho phép. Bên bán nên giới hạn trần bồi hoàn và yêu cầu bên mua có nghĩa vụ giảm thiểu thiệt hại.
Bảo hiểm có chuyển được rủi ro môi trường khi thoái vốn không?
Có một phần: bảo hiểm trách nhiệm môi trường có thể bao phủ chi phí khắc phục và bồi thường bên thứ ba cho các sự cố phát hiện trong thời hạn bảo hiểm, nhưng thường loại trừ ô nhiễm đã biết trước. Vì vậy bảo hiểm là lớp bổ sung sau thẩm định và điều khoản bồi hoàn, không thay thế được việc lấy mẫu nền. Bên bán thoái vốn hẳn thường đàm phán mua bảo hiểm đuôi (tail coverage) cho giai đoạn vận hành của mình nếu thị trường bảo hiểm chấp nhận.
Lộ trình hành động đề xuất
Hành động thực tế: thực hiện thẩm định môi trường hai giai đoạn và lưu hồ sơ lấy mẫu làm mốc thời gian trước khi ký SPA; khai báo trung thực các sự cố môi trường đã biết vào phụ lục công bố thông tin; soạn điều khoản bồi hoàn môi trường riêng với escrow tương ứng; và trong hồ sơ giải thể hoặc thoái vốn sau này, giữ lại toàn bộ hồ sơ môi trường ít nhất bằng thời hiệu truy trách nhiệm mà pháp luật cho phép cơ quan nhà nước áp dụng.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng