Cơ quan hải quan nghi ngờ giá khai báo, tham vấn không đạt và xác định lại trị giá tính thuế theo mức cao hơn giá hợp đồng 20% — doanh nghiệp nhập khẩu không chỉ nộp thêm thuế cho lô hàng này mà còn bị gắn cờ rủi ro cho các lô tiếp theo. Bài viết làm rõ khung pháp lý của trị giá giao dịch, vai trò thật của giá tham chiếu trong cơ sở dữ liệu giá, và cách chứng minh giá thật qua từng bước tham vấn, khiếu nại.
Nguyên tắc trị giá giao dịch và vị trí của giá tham chiếu
Theo Luật Hải quan 54/2014/QH13 (văn bản hợp nhất sau các lần sửa đổi) và Thông tư 39/2015/TT-BTC sửa đổi Thông tư 38/2015/TT-BTC về trị giá hải quan, trị giá tính thuế hàng nhập khẩu được xác định theo sáu phương pháp có thứ tự bắt buộc, trong đó phương pháp đầu tiên và ưu tiên là trị giá giao dịch: giá thực tế đã thanh toán hoặc phải thanh toán cho hàng hóa bán để xuất khẩu đến Việt Nam, cộng các khoản điều chỉnh luật định. Chỉ khi trị giá giao dịch không đủ điều kiện áp dụng hoặc cơ quan hải quan có căn cứ nghi ngờ tính chính xác sau khi đã tham vấn mà người khai không chứng minh được, mới chuyển sang các phương pháp thay thế theo thứ tự.
Điểm pháp lý doanh nghiệp phải nắm chắc: giá trong cơ sở dữ liệu giá của cơ quan hải quan là công cụ kiểm tra, đối chiếu để phát hiện nghi ngờ, không phải căn cứ trực tiếp để thay thế trị giá giao dịch. Việc áp một mức giá tham chiếu cao hơn 20% mà không trải qua trình tự nghi ngờ — tham vấn — xác định trị giá theo đúng phương pháp là điểm yếu thủ tục có thể bị khiếu nại. Ngược lại, nếu cơ quan hải quan đã thông báo nghi ngờ, tổ chức tham vấn đúng trình tự và doanh nghiệp không xuất trình được chứng từ chứng minh giá, quyết định xác định trị giá theo phương pháp thay thế sẽ rất khó đảo ngược.
Chứng minh giá thật qua tham vấn và khiếu nại
Tại buổi tham vấn giá, bộ chứng từ có sức nặng gồm: hợp đồng mua bán và phụ lục giá; hóa đơn thương mại; chứng từ thanh toán qua ngân hàng khớp số tiền và thời điểm với hợp đồng; chứng từ chứng minh quan hệ giữa người mua và người bán không ảnh hưởng đến giá (hoặc nếu có quan hệ liên kết thì bằng chứng giá vẫn là giá thị trường — giá bán cho bên thứ ba độc lập, giá thị trường của hàng tương tự); tài liệu về điều kiện giao hàng, chiết khấu, số lượng làm cơ sở cho mức giá thấp hơn mặt bằng. Doanh nghiệp nên trình bày theo cấu trúc: giá của mình thỏa toàn bộ điều kiện của phương pháp trị giá giao dịch, và từng yếu tố khiến giá thấp hơn giá tham chiếu đều có lý do thương mại kiểm chứng được.
Sau tham vấn, nếu cơ quan hải quan vẫn xác định trị giá ở mức cao hơn, quyết định xác định trị giá và số thuế ấn định phải được ban hành bằng văn bản; doanh nghiệp khiếu nại lần đầu lên chính cơ quan đã ban hành hoặc cơ quan hải quan cấp trên theo Luật Khiếu nại, và khởi kiện hành chính tại Tòa án nhân dân nếu không đồng ý kết quả giải quyết. Trong thời gian khiếu nại, hàng hóa thường đã được thông quan theo cơ chế thông quan trước, xác định trị giá sau — doanh nghiệp cần nắm nghĩa vụ nộp số thuế chênh lệch hoặc biện pháp bảo đảm đã cam kết để tránh bị cưỡng chế trong lúc tranh chấp chưa ngã ngũ.
Kết luận và phòng ngừa cho các lô hàng tiếp theo
Sau một lần bị xác định lại trị giá, doanh nghiệp nên coi đó là tín hiệu phải chuẩn hóa hồ sơ định giá: một bộ hồ sơ giá chuẩn cho từng mặt hàng nhập khẩu thường xuyên — hợp đồng khung, bảng giá, chứng từ thanh toán lịch sử, tài liệu so sánh giá thị trường — sẵn sàng nộp ngay khi bị chọn kiểm tra. Doanh nghiệp nhập khẩu từ bên liên kết cần thêm lớp hồ sơ giao dịch liên kết về giá để chứng minh giá chuyển giao không bị chi phối bởi quan hệ. Làm tốt lớp chuẩn bị này, các lô hàng sau sẽ đi qua tham vấn nhanh hơn nhiều và mức độ bị áp giá tham chiếu giảm rõ rệt.
Câu hỏi thường gặp
1. Chứng từ nào chứng minh giá thật?
Nhóm chứng từ thuyết phục nhất là chứng từ của chính giao dịch: hợp đồng mua bán có điều khoản giá rõ ràng; hóa đơn thương mại; chứng từ thanh toán qua ngân hàng khớp với hợp đồng về số tiền, người thụ hưởng; và vận đơn, chứng từ giao hàng khớp lô hàng. Bổ trợ thêm: thư từ, email đàm phán giá; bảng giá niêm yết của nhà cung cấp bán cho nhiều khách hàng; hợp đồng và chứng từ thanh toán của các lô hàng tương tự trước đó đã được chấp nhận trị giá; và nếu bên bán là bên liên kết, tài liệu chứng minh giá không bị ảnh hưởng bởi quan hệ — ví dụ giá bán cho bên độc lập với điều kiện tương đương.
2. Tham vấn giá diễn ra thế nào?
Tham vấn giá diễn ra khi cơ quan hải quan có nghi ngờ về trị giá khai báo: cơ quan thông báo bằng văn bản các điểm nghi ngờ và mời người khai hải quan đến giải trình, xuất trình chứng từ trong thời hạn thông báo. Tại tham vấn, mỗi bên trình bày căn cứ của mình; nếu doanh nghiệp chứng minh được giá giao dịch là thật và đủ điều kiện áp dụng phương pháp trị giá giao dịch, trị giá khai báo được chấp nhận. Nếu không chứng minh được, cơ quan hải quan ra quyết định xác định trị giá theo các phương pháp tiếp theo và tính lại số thuế phải nộp. Doanh nghiệp nên coi tham vấn là phiên làm việc chính thức: mang đủ chứng từ gốc và người có thẩm quyền trả lời các câu hỏi về giao dịch.
3. Khiếu nại quyết định ấn định giá ở đâu?
Khiếu nại quyết định xác định trị giá tính thuế lên cơ quan hải quan đã ban hành quyết định hoặc Cục Hải quan cấp trên theo Luật Khiếu nại, trong thời hiệu 90 ngày kể từ ngày nhận quyết định; không đồng ý với kết quả giải quyết khiếu nại thì khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền. Hồ sơ khiếu nại nên tập trung vào hai mặt: thủ tục — cơ quan hải quan có tuân thủ trình tự nghi ngờ, tham vấn và thứ tự các phương pháp xác định trị giá hay không; và chứng cứ — bộ chứng từ giao dịch chứng minh giá thật mà tham vấn chưa được xem xét đầy đủ.
4. Lô hàng tiếp theo phòng ngừa sao?
Ba việc phòng ngừa có hiệu quả nhất: chuẩn hóa bộ hồ sơ giá cho các mặt hàng nhập khẩu lặp lại, gồm hợp đồng, bảng giá, chứng từ thanh toán và tài liệu thị trường, cập nhật theo từng quý; khai báo trị giá nhất quán giữa các lô và giải trình ngay trong tờ khai hoặc văn bản kèm theo khi có yếu tố làm giá thấp bất thường (khuyến mãi thật, mua số lượng lớn, hàng lỗi mốt) thay vì chờ bị hỏi; và nếu nhập khẩu từ bên liên kết, duy trì hồ sơ giao dịch liên kết về giá chuyển giao như với cơ quan thuế. Doanh nghiệp làm được ba việc này sẽ biến tham vấn giá thành thủ tục đối chiếu thông tin thông thường thay vì một cuộc tranh chấp.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng