Từ 01/01/2026, CBAM chuyển từ bài tập báo cáo sang hóa đơn tiền thật: nhà nhập khẩu EU của thép và nhôm Việt Nam phải mua chứng chỉ CBAM tương ứng lượng phát thải ẩn trong hàng nhập, với giá neo theo thị trường carbon EU. Nhà xuất khẩu FDI tại Việt Nam không nộp chứng chỉ, nhưng họ trả giá qua giá bán — khách hàng EU sẽ trừ chi phí CBAM khỏi biên của nhà cung ứng nào không cung cấp được dữ liệu phát thải thực tế thấp và đáng tin. Mô hình chi phí vì thế phải xây ở phía Việt Nam, bằng dữ liệu nhà máy Việt Nam.
CBAM tính trên mỗi tấn thế nào và ai mua chứng chỉ
Cơ chế theo Quy định (EU) 2023/956 vận hành như sau: nhà nhập khẩu được ủy quyền tại EU khai báo lượng hàng nhập và phát thải ẩn (embedded emissions) tính theo phương pháp của EU — với thép và nhôm gồm phát thải trực tiếp từ sản xuất và một phần phát thải gián tiếp theo phạm vi từng nhóm hàng; trong năm, nhà nhập khẩu mua chứng chỉ CBAM với giá bằng giá đóng cửa trung bình hằng tuần của thị trường EU ETS; cuối kỳ, họ nộp số chứng chỉ bằng phát thải ẩn đã khai và được trừ phần giá carbon đã trả tại nước xuất xứ nếu chứng minh được. Số tiền trên mỗi tấn hàng vì vậy bằng hiệu số giữa phát thải ẩn nhân giá chứng chỉ và hai biến điều chỉnh: lượng phân bổ miễn phí còn lại trong EU ETS cho ngành tương ứng (giảm dần theo lộ trình, kéo nghĩa vụ thực nộp tăng lên theo năm) và giá carbon đã trả tại nước sản xuất.
Dữ liệu phát thải lấy ở đâu: giá trị mặc định là cái bẫy đắt tiền
Doanh nghiệp có hai lựa chọn dữ liệu: dùng giá trị mặc định do EU công bố — được đặt ở mức bất lợi có chủ đích để khuyến khích dùng dữ liệu thật — hoặc xây hệ thống đo phát thải thực tế của nhà máy theo phương pháp luận CBAM: ranh giới hệ thống theo sản phẩm, tiêu thụ nhiên liệu và điện theo công đoạn, hệ số phát thải của điện lưới, và hồ sơ truy xuất theo lô. Với thép, phát thải chênh nhau lớn giữa các công nghệ lò, nên giá trị mặc định có thể đội chi phí lên nhiều lần so với nhà máy vận hành tốt dùng dữ liệu thật. Chi phí xây hệ thống đo và thẩm tra gồm tư vấn phương pháp, thiết bị đo, kiểm toán viên thẩm tra được công nhận — khoản đầu tư này thường hoàn vốn ngay trong năm CBAM chính thức đầu tiên với nhà xuất khẩu khối lượng lớn.
Giảm chi phí CBAM bằng cách nào hợp lệ
Ba đòn bẩy hợp lệ: giảm phát thải ẩn thật — hiệu quả năng lượng lò, tăng tỷ lệ phế liệu trong luyện thép và nhôm, mua điện xanh có chứng nhận để giảm thành phần gián tiếp theo phương pháp tính; tối ưu hóa phạm vi sản phẩm — tách rõ dòng hàng và mã HS để tránh bị áp giá trị mặc định cho cả lô vì một phần thiếu dữ liệu; và đàm phán thương mại — điều khoản chia sẻ chi phí CBAM trong hợp đồng với nhà nhập khẩu EU, cam kết dữ liệu đổi lấy giá, và lịch trình chuyển sang dữ liệu thật có mốc thẩm tra. Đòn bẩy không hợp lệ và nguy hiểm là khai thấp phát thải hoặc đi đường vòng qua nước thứ ba: CBAM có điều khoản chống lẩn tránh riêng và hậu quả là truy thu cùng phạt tại EU — ngoài phạm vi thương lượng.
Kết luận và bước tiếp theo
CBAM biến dữ liệu carbon thành một thành phần giá thành ngang nguyên liệu: nhà xuất khẩu thép, nhôm nào đo được phát thải thật và thấp sẽ giữ biên; nhà xuất khẩu để khách hàng dùng giá trị mặc định sẽ trả tiền cho sự lười biếng dữ liệu của chính mình trong từng tấn hàng. Mô hình chi phí phải xây một lần, cập nhật theo giá ETS và lộ trình phân bổ miễn phí — và xây ngay từ bây giờ.
Câu hỏi thường gặp
1. CBAM tính chi phí trên mỗi tấn hàng thế nào?
Bằng phát thải ẩn của hàng nhập nhân giá chứng chỉ CBAM (neo theo giá EU ETS trung bình hằng tuần), trừ điều chỉnh phân bổ miễn phí còn lại của ngành và giá carbon đã trả tại nước xuất xứ nếu chứng minh được.
2. Ai phải mua chứng chỉ CBAM?
Nhà nhập khẩu được ủy quyền tại EU, không phải nhà xuất khẩu Việt Nam. Nhưng chi phí được chuyển ngược qua đàm phán giá, nên nhà máy Việt Nam không có dữ liệu phát thải thật sẽ bị trừ giá tương ứng giá trị mặc định bất lợi.
3. Dữ liệu phát thải cho CBAM lấy ở đâu?
Hoặc dùng giá trị mặc định của EU (đặt bất lợi), hoặc đo thực tế tại nhà máy theo phương pháp CBAM: nhiên liệu, điện theo công đoạn, hệ số lưới điện, truy xuất theo lô, có thẩm tra bởi đơn vị được công nhận.
4. Có cách nào giảm chi phí CBAM hợp lệ?
Giảm phát thải thật qua hiệu quả năng lượng và phế liệu tái chế, mua điện xanh cho phần gián tiếp, tách dòng hàng để tránh giá trị mặc định, và đàm phán điều khoản chia sẻ chi phí, dữ liệu đổi giá với nhà nhập khẩu EU.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng