Nhiều doanh nghiệp Việt Nam ký hợp đồng mua bán hàng hóa với đối tác Trung Quốc, Hàn Quốc hay châu Âu mà không hề biết hợp đồng của mình đang chịu sự điều chỉnh của một công ước quốc tế thay vì luật Việt Nam. Đó là Công ước Viên 1980 về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, gọi tắt là CISG, có hiệu lực đối với Việt Nam từ ngày 01/01/2017. Bài viết này giải thích khi nào CISG tự động áp dụng, những vấn đề nào nằm ngoài Công ước và cách các bên chủ động lựa chọn trong đàm phán.
Khi nào CISG tự động áp dụng
Điều 1 CISG đặt hai cổng áp dụng. Cổng thứ nhất: hợp đồng mua bán hàng hóa giữa các bên có trụ sở tại các quốc gia thành viên khác nhau của Công ước. Cổng thứ hai: quy tắc tư pháp quốc tế dẫn chiếu tới luật của một quốc gia thành viên. Khi một cổng mở, CISG áp dụng như luật điều chỉnh hợp đồng mà không cần các bên nhắc tên Công ước trong văn bản.
Điều 2 CISG loại trừ một số giao dịch khỏi phạm vi: hàng hóa mua để dùng cho cá nhân, gia đình hoặc gia dụng; bán đấu giá; bán theo lệnh cưỡng chế; chứng khoán và tiền; tàu thủy, tàu bay; và điện năng. Hàng hóa trong các giao dịch này không đi theo CISG dù đối tác ở quốc gia thành viên.
Những vấn đề CISG không điều chỉnh
Điều 4 CISG giới hạn Công ước ở việc hình thành hợp đồng và quyền, nghĩa vụ của người bán và người mua phát sinh từ hợp đồng. Công ước không điều chỉnh hiệu lực của hợp đồng hay của điều khoản hợp đồng, và không điều chỉnh ảnh hưởng của hợp đồng đối với quyền sở hữu hàng hóa đã bán. Các khoảng trống này được lấp bởi luật quốc gia được chọn hoặc được dẫn chiếu tới, tại Việt Nam thường là Bộ luật Dân sự 23/2015/QH13 và Luật Thương mại 36/2005/QH11.
Một điểm thực tiễn quan trọng là hình thức hợp đồng. Điều 11 CISG theo nguyên tắc không yêu cầu hợp đồng mua bán phải lập thành văn bản. Tuy nhiên, theo bảng trạng thái điều ước của UNCITRAL tại ngày viết, Việt Nam khi gia nhập đã tuyên bố theo Điều 96 của Công ước, theo đó quy định cho phép hợp đồng không theo hình thức văn bản không áp dụng khi một bên có trụ sở tại Việt Nam. Doanh nghiệp Việt Nam vì vậy vẫn nên lập hợp đồng và mọi sửa đổi bằng văn bản, phù hợp với tuyên bố này và với thói quen chứng cứ trong tranh chấp.
Loại trừ CISG và chọn luật Việt Nam
Điều 6 CISG cho phép các bên loại trừ việc áp dụng Công ước hoặc thay đổi hiệu lực của bất kỳ quy định nào của Công ước. Muốn chọn luật Việt Nam thay CISG, điều khoản chọn luật cần viết rõ việc loại trừ CISG, bởi nếu chỉ ghi áp dụng luật Việt Nam, một cơ quan giải quyết tranh chấp có thể lập luận rằng CISG với tư cách một phần của hệ thống pháp luật Việt Nam vẫn được áp dụng. Ngược lại, nếu muốn giữ CISG, các bên nên tránh chèn các điều khoản mâu thuẫn vô ý với cơ chế của Công ước về chào hàng, chấp nhận chào hàng và vi phạm cơ bản.
Trong thực tiễn đàm phán Việt Nam và Trung Quốc, cả hai nước đều là thành viên CISG, nên hợp đồng im lặng về luật áp dụng rất dễ rơi vào CISG theo cổng thứ nhất của Điều 1. Quyết định giữ hay loại trừ Công ước nên được cân nhắc trên các tiêu chí cụ thể: cơ chế hình thành hợp đồng, quy tắc về hàng hóa không phù hợp và thông báo kiểm tra hàng, chế định vi phạm cơ bản, và thói quen tập quán của ngành hàng, thay vì dựa trên cảm giác quen thuộc với luật nhà.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào hợp đồng mua bán hàng hóa với đối tác nước ngoài tự động áp dụng CISG?
CISG tự động áp dụng khi hợp đồng mua bán hàng hóa được ký giữa các bên có trụ sở tại các quốc gia thành viên khác nhau của Công ước theo Điều 1, hoặc khi quy tắc tư pháp quốc tế dẫn chiếu tới luật của một quốc gia thành viên. Các bên không cần nhắc tên Công ước trong hợp đồng. Việt Nam là thành viên và Công ước có hiệu lực với Việt Nam từ ngày 01/01/2017, nên hợp đồng giữa doanh nghiệp Việt Nam và đối tác tại một quốc gia thành viên khác mặc nhiên nằm trong phạm vi, trừ các loại hàng hóa bị loại trừ tại Điều 2.
Việt Nam có tuyên bố bảo lưu điều khoản nào của CISG không?
Theo bảng trạng thái điều ước của UNCITRAL tại ngày viết, Việt Nam khi gia nhập CISG đã tuyên bố theo Điều 96 của Công ước về hình thức văn bản: các quy định cho phép hợp đồng mua bán, việc sửa đổi hoặc chấm dứt hợp đồng không theo hình thức văn bản sẽ không áp dụng khi một bên có trụ sở tại Việt Nam. Hệ quả thực tế là hợp đồng với doanh nghiệp Việt Nam cần được lập và sửa đổi bằng văn bản. Tuyên bố này nên được đối chiếu lại trên trang depositary của UNCITRAL tại thời điểm giao dịch cụ thể.
Có thể thỏa thuận loại trừ CISG và chọn luật Việt Nam áp dụng không?
Có. Điều 6 CISG cho phép các bên loại trừ áp dụng Công ước hoặc thay đổi hiệu lực các quy định của Công ước. Để chọn luật Việt Nam thay CISG một cách chắc chắn, điều khoản chọn luật nên ghi rõ việc loại trừ CISG, vì chỉ ghi áp dụng luật Việt Nam có thể chưa đủ: cơ quan giải quyết tranh chấp có thể coi CISG là một phần của pháp luật Việt Nam đang áp dụng cho điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng