Tại cảng, công chức hải quan lập biên bản vi phạm hành chính với doanh nghiệp — nhưng doanh nghiệp cho rằng mình không vi phạm, hoặc mức vi phạm bị “nâng” quá thực tế. Ký hay không ký biên bản? Khiếu nại lên cấp trên hay khởi kiện ra tòa? Chọn sai con đường vừa mất thời gian vừa mất cơ hội. Bài viết phân tích hai con đường pháp lý.
Căn cứ pháp lý
- Luật Khiếu nại 02/2011/QH13 (còn hiệu lực tại 20/10/2026): quyền khiếu nại quyết định hành chính, hành vi hành chính — khiếu nại lần đầu đến người đã ra quyết định, lần hai đến thủ trưởng cấp trên trực tiếp.
- Luật Tố tụng hành chính 93/2015/QH13: quyền khởi kiện vụ án hành chính tại tòa án — khởi kiện quyết định xử phạt vi phạm hành chính, quyết định ấn định thuế…
- Luật Xử lý vi phạm hành chính 15/2012/QH13 (sửa đổi, bổ sung): trình tự lập biên bản, ra quyết định xử phạt; quyền giải trình của người vi phạm.
- NĐ 169/2026/NĐ-CP (hiệu lực 01/7/2026): các hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan và mức xử phạt.
Tại thời điểm lập biên bản — 3 việc phải làm ngay
1. Đọc kỹ biên bản trước khi ký. Biên bản ghi hành vi vi phạm nào, căn cứ điều khoản nào của NĐ 169/2026/NĐ-CP? Nếu ghi sai sự thật, ghi ý kiến không đồng ý vào biên bản — pháp luật cho phép người vi phạm ghi ý kiến; chữ ký xác nhận “đã lập biên bản” không đồng nghĩa thừa nhận vi phạm.
2. Không ký cũng không làm biên bản mất hiệu lực. Nếu từ chối ký, người lập biên bản ghi rõ lý do từ chối và biên bản vẫn có hiệu lực với chữ ký của người chứng kiến. Vì vậy thay vì không ký, hãy ký và ghi ý kiến phản đối — có lợi hơn cho giai đoạn sau.
3. Thu thập chứng cứ ngay tại cảng. Chụp ảnh, quay video hiện trạng hàng hóa; giữ lại toàn bộ chứng từ (tờ khai, vận đơn, hợp đồng, C/O…); ghi lại tên, chức vụ người lập biên bản. Chứng cứ tại hiện trường là thứ khó bổ sung sau này.
Khiếu nại hay khởi kiện — so sánh 2 con đường
Khiếu nại hành chính (Luật Khiếu nại): gửi đến người đã ra quyết định xử phạt (khiếu nại lần đầu), không đồng ý thì khiếu nại lần hai lên cấp trên. Ưu điểm: nhanh, không mất án phí, cơ quan hành chính tự sửa sai. Nhược điểm: “vừa đá bóng vừa thổi còi” — cơ quan xem xét lại chính quyết định của hệ thống mình. Thời hiệu khiếu nại: 90 ngày kể từ ngày nhận quyết định.
Khởi kiện hành chính (Luật Tố tụng hành chính): khởi kiện quyết định xử phạt ra tòa án nhân dân có thẩm quyền. Ưu điểm: bên thứ ba độc lập xét xử; bản án có hiệu lực cưỡng chế. Nhược điểm: tốn thời gian (nhiều tháng đến hơn một năm), chi phí luật sư, và trong thời gian kiện quyết định xử phạt vẫn được thi hành (phải nộp phạt trước, trừ khi tòa áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời).
Chiến lược thực tế: với vi phạm rõ ràng là sai (nhầm lẫn chứng từ, áp sai điều khoản), khiếu nại lần đầu thường đủ để được sửa. Với quyết định xử phạt nặng, có dấu hiệu áp sai pháp luật nghiêm trọng, hoặc khiếu nại không thành — khởi kiện là con đường tiếp theo. Lưu ý: đã khởi kiện thì không khiếu nại song song cùng nội dung.
Có nên nộp phạt trước khi khiếu nại/khởi kiện không?
Về nguyên tắc, quyết định xử phạt có hiệu lực thi hành ngay — không nộp phạt đúng hạn sẽ bị cưỡng chế và tính tiền chậm nộp. Khiếu nại/khởi kiện không tự động đình chỉ thi hành. Vì vậy chiến lược an toàn là nộp phạt đúng hạn, đồng thời theo đuổi khiếu nại/khởi kiện để đòi lại nếu thắng.
Thời hiệu khởi kiện hành chính là bao lâu?
01 năm kể từ ngày nhận được quyết định hành chính (hoặc biết được quyết định). Bỏ lỡ thời hiệu thì tòa án không thụ lý — đây là “hạn chết” phải ghi nhớ, đừng mải khiếu nại kéo dài mà quên thời hiệu khởi kiện.
Biên bản vi phạm có phải là quyết định xử phạt không?
Không — biên bản chỉ ghi nhận sự việc vi phạm; quyết định xử phạt là văn bản riêng do người có thẩm quyền ban hành sau đó. Đối tượng khiếu nại/khởi kiện là quyết định xử phạt, không phải biên bản. Nhưng nội dung biên bản là chứng cứ quan trọng nhất — vì vậy việc ghi ý kiến tại thời điểm lập biên bản rất quan trọng.
Có thể vừa khiếu nại vừa khởi kiện không?
Không cho cùng một nội dung — pháp luật không cho phép song song. Đã lựa chọn khởi kiện thì chấm dứt khiếu nại và ngược lại (trừ trường hợp rút đơn). Cân nhắc kỹ trước khi chọn, vì mỗi con đường có thời hiệu riêng.
Doanh nghiệp FDI có bị đối xử khác khi khiếu nại/khởi kiện không?
Về pháp luật, mọi tổ chức, cá nhân đều bình đẳng trong khiếu nại, khởi kiện. Thực tế, doanh nghiệp FDI nên có luật sư Việt Nam đại diện — vừa am hiểu thủ tục, vừa đảm bảo quyền lợi trong suốt quá trình.
Liên hệ FLAT Law Firm
FLAT Law Firm đại diện doanh nghiệp FDI xử lý tranh chấp vi phạm hải quan: tư vấn tại thời điểm lập biên bản, soạn đơn khiếu nại, khởi kiện hành chính và tham gia tố tụng. Liên hệ ngay khi bị lập biên bản — 90 ngày khiếu nại và 01 năm khởi kiện trôi rất nhanh.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng
