Một nhà đầu tư Trung Quốc nắm 30% vốn trong liên doanh sản xuất tại Bắc Ninh phát hiện đối tác Việt nắm 70% đang thúc đẩy việc bán khu đất dự án cho một công ty do người nhà của vị này đứng tên, với giá thấp hơn hẳn giá thị trường. Nếu để nghị quyết thông qua theo tỷ lệ vốn, tài sản chung sẽ bị rút ruột trong một giao dịch hoàn toàn “đúng quy trình” trên giấy. Thực tế, pháp luật Việt Nam trao cho bên thiểu số một cơ chế chặn đứng riêng cho loại giao dịch này, tách khỏi nguyên tắc đa số thông thường.
Vì sao giao dịch tư lợi không áp nguyên tắc đa số thông thường
Điều 167 Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14 quy định hợp đồng, giao dịch giữa công ty cổ phần với cổ đông, người đại diện ủy quyền của cổ đông sở hữu trên 35% tổng số cổ phần, cùng người có liên quan của họ, phải được Hội đồng quản trị hoặc Đại hội đồng cổ đông chấp thuận. Điểm cốt lõi nằm ở cơ chế biểu quyết: cổ đông và người có liên quan đến giao dịch không được tham gia biểu quyết phần giao dịch đó. Nghĩa là trong ví dụ trên, khối 70% của bên hưởng lợi bị loại khỏi bàn phiếu; quyết định thực chất rơi vào tay chính bên thiểu số 30% còn lại.
Với liên doanh tổ chức dưới dạng công ty trách nhiệm hữu hạn, Điều 67 của cùng luật áp dụng logic tương tự: hợp đồng, giao dịch giữa công ty với thành viên, người có liên quan của thành viên phải được Hội đồng thành viên chấp thuận và thành viên có liên quan không có quyền biểu quyết về giao dịch đó. Đây là “quyền phủ quyết luật định” mà thiểu số có sẵn ngay cả khi điều lệ không ghi thêm bất kỳ điều khoản bảo vệ nào.
Khi giao dịch vẫn bị ép thông qua: con đường vô hiệu và bồi thường
Nếu phía đa số lách cơ chế bằng cách chia nhỏ giao dịch, ngụy trang bên nhận là bên thứ ba độc lập, hoặc tổ chức họp không đúng trình tự, giao dịch vẫn có thể bị tấn công sau khi ký. Khoản 4 Điều 167 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định hợp đồng, giao dịch được ký kết hoặc thực hiện mà không đúng trình tự chấp thuận thì bị vô hiệu và được xử lý theo quy định của pháp luật; người ký kết nhân danh công ty, cổ đông, thành viên Hội đồng quản trị hoặc Giám đốc, Tổng giám đốc có liên quan phải liên đới bồi thường thiệt hại phát sinh và hoàn trả cho công ty các khoản lợi thu được từ giao dịch đó.
Song song, Điều 161 Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu từ 1% tổng số cổ phần phổ thông trở lên trong thời hạn liên tục ít nhất 6 tháng tự mình hoặc nhân danh công ty khởi kiện trách nhiệm dân sự đối với thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc khi họ vi phạm nghĩa vụ trung thực, cẩn trọng theo Điều 166. Trong thực tiễn tranh tụng, yêu cầu tuyên vô hiệu thường đi kèm yêu cầu khôi phục tài sản và bồi thường phần chênh lệch giữa giá giao dịch và giá thị trường được thẩm định độc lập.
Thiết kế lớp phủ quyết thứ hai trong điều lệ và thỏa thuận cổ đông
Cơ chế luật định chỉ bao phủ giao dịch với người có liên quan đã xác định được danh tính. Để chặn cả các giao dịch “mượn tay” bên thứ ba, nhà đầu tư thiểu số nên đưa vào điều lệ danh mục vấn đề dự phòng (reserved matters) yêu cầu tỷ lệ biểu quyết cao hơn luật định, ví dụ 75% hoặc 80%, cho các quyết định: chuyển nhượng tài sản trên một ngưỡng giá trị, vay nợ, bảo lãnh, giao dịch với bất kỳ bên nào mà thành viên Hội đồng quản trị có lợi ích. Điều 148 Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép điều lệ quy định tỷ lệ thông qua cao hơn mức 65% đối với các nghị quyết quan trọng, và đây chính là khoảng trống thiết kế mà nhiều liên doanh bỏ qua khi soạn điều lệ mẫu.
Checklist hành động khi phát hiện giao dịch tư lợi đang được thúc đẩy
- Yêu cầu bằng văn bản cung cấp hồ sơ giao dịch: bên nhận chuyển nhượng, quan hệ liên quan, phương pháp định giá.
- Gửi thông báo phản đối tới Hội đồng quản trị/Hội đồng thành viên, viện dẫn Điều 167 hoặc Điều 67 và yêu cầu loại phiếu của bên liên quan.
- Thuê tổ chức thẩm định giá độc lập để có chứng cứ về chênh lệch giá ngay từ đầu.
- Nếu họp vẫn tiến hành, cử người dự họp, ghi rõ ý kiến phản đối vào biên bản và giữ bản sao biên bản.
- Trong thời hạn luật định, chuẩn bị hồ sơ khởi kiện yêu cầu tuyên vô hiệu giao dịch và bồi thường theo Điều 161, Điều 167 Luật Doanh nghiệp 2020.
Câu hỏi thường gặp
Đa số tự bán tài sản công ty cho người nhà thì chặn thế nào?
Chặn ngay tại khâu biểu quyết: theo Điều 167 Luật Doanh nghiệp 2020 (công ty cổ phần) và Điều 67 (công ty TNHH), cổ đông hoặc thành viên có liên quan đến giao dịch không được biểu quyết về giao dịch đó. Bên thiểu số cần gửi văn bản yêu cầu xác định quan hệ liên quan, đòi loại phiếu của bên hưởng lợi và ghi ý kiến phản đối vào biên bản họp. Nếu giao dịch thuộc nhóm giá trị lớn, thẩm quyền chấp thuận thuộc Đại hội đồng cổ đông hoặc Hội đồng thành viên chứ không phải Giám đốc.
Giao dịch tư lợi có bị tòa tuyên vô hiệu?
Có. Khoản 4 Điều 167 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định hợp đồng, giao dịch với người có liên quan được ký hoặc thực hiện không đúng trình tự chấp thuận thì bị vô hiệu. Tòa án hoặc trọng tài sẽ xem xét: giao dịch có thuộc diện phải chấp thuận không, bên liên quan có tham gia biểu quyết không, và trình tự họp có đúng điều lệ không. Bên yêu cầu nên đồng thời xin áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để ngăn chuyển nhượng tiếp tài sản trong lúc tranh chấp.
Làm sao chứng minh giao dịch gây thiệt hại cho công ty?
Ba nhóm chứng cứ thường quyết định vụ việc: định giá độc lập của tổ chức thẩm định giá có chứng chỉ cho thấy giá giao dịch thấp hơn giá thị trường tại cùng thời điểm; tài liệu chứng minh quan hệ liên quan giữa bên nhận chuyển nhượng với cổ đông đa số (đăng ký doanh nghiệp, quan hệ gia đình, dòng tiền); và hồ sơ nội bộ cho thấy giao dịch được thúc đẩy bất thường về tốc độ hoặc thiếu chào giá cạnh tranh. Thiệt hại được tính bằng chênh lệch giá cộng chi phí cơ hội mà công ty phải gánh.
Điều lệ không ghi quyền phủ quyết thì thiểu số có mất quyền chặn?
Không mất quyền chặn luật định. Cơ chế loại phiếu của bên liên quan tại Điều 67 và Điều 167 Luật Doanh nghiệp 2020 áp dụng theo luật, không phụ thuộc điều lệ. Điều lệ chỉ là lớp bổ sung: nếu muốn mở rộng phạm vi phủ quyết sang giao dịch với bên thứ ba không liên quan hoặc hạ ngưỡng giá trị phải xin chấp thuận, nhà đầu tư phải đàm phán ghi vào điều lệ và thỏa thuận cổ đông ngay từ khi thành lập liên doanh.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng