Trong một liên doanh phân phối tại TP. Hồ Chí Minh, Tổng giám đốc do đối tác đa số đề cử nhận gói thu nhập gấp bốn lần mặt bằng thị trường cho vị trí tương đương, cộng khoản “thưởng hiệu quả” tính trên doanh thu thay vì lợi nhuận. Công ty càng bán nhiều càng “thưởng” nhiều, dù lợi nhuận sau thuế gần như không còn gì để chia. Bên thiểu số nước ngoài đặt câu hỏi đơn giản: mức lương này ai quyết, quyết có đúng thẩm quyền không, và nếu không đòi lại được thì ít nhất có chặn được cho các năm sau?
Ai có thẩm quyền quyết lương thưởng của lãnh đạo trong liên doanh
Cần tách hai lớp quan hệ. Lớp thứ nhất là quan hệ quản trị: với công ty cổ phần, Điều 141 Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14 trao Đại hội đồng cổ đông thẩm quyền quyết định ngân sách hoặc tổng mức thù lao, thưởng và lợi ích khác cho Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát; Điều 163 quy định chi tiết thù lao, tiền lương của các chức danh này. Tiền lương, thưởng của Giám đốc hoặc Tổng giám đốc do Hội đồng quản trị quyết định trong khuôn khổ ngân sách và quy chế tài chính đã được thông qua, trừ khi điều lệ quy định khác. Với công ty TNHH, thẩm quyền tương ứng nằm ở Hội đồng thành viên theo điều lệ.
Lớp thứ hai là quan hệ lao động: Giám đốc, Tổng giám đốc thường đồng thời là người lao động ký hợp đồng lao động với công ty, và tiền lương phải được trả theo hợp đồng cùng thang lương, bảng lương nội bộ. Điểm yếu hệ thống nằm ở chỗ hai lớp này có thể bị “đi vòng”: mức lương trên hợp đồng lao động giữ ở mức vừa phải, nhưng phần lớn thu nhập chảy qua hợp đồng tư vấn với một công ty liên quan của đối tác đa số, hoặc qua khoản thưởng do chính người hưởng đề xuất và được Hội đồng quản trị do đa số chi phối thông qua trong vài phút. Khi đó vấn đề không còn là lương cao hay thấp, mà là một giao dịch với người có liên quan được ngụy trang.
Thiểu số có quyền phủ quyết lương lãnh đạo không
Theo luật định thuần túy, thiểu số không có quyền phủ quyết riêng cho từng khoản lương, vì đây là thẩm quyền của Đại hội đồng cổ đông theo đa số thông thường hoặc của Hội đồng quản trị. Tuy nhiên thiểu số có ba công cụ gián tiếp nhưng hiệu quả. Một là biểu quyết tại Đại hội đồng cổ đông về ngân sách thù lao: cổ đông trên 35% có thể chặn nghị quyết thuộc nhóm 65% nếu điều lệ xếp ngân sách thù lao vào nhóm này, và ngay cả khi không chặn được, ý kiến phản đối được ghi biên bản tạo hồ sơ cho bước sau. Hai là yêu cầu Ban kiểm soát kiểm tra từng vấn đề quản lý, điều hành theo khoản 2 Điều 115, bao gồm căn cứ và quy trình phê duyệt gói thu nhập của ban điều hành. Ba là chuyển hóa vấn đề thành giao dịch liên quan: nếu một phần thu nhập đi qua công ty liên quan của đa số, Điều 167 (hoặc Điều 67 với công ty TNHH) được kích hoạt và bên liên quan mất quyền biểu quyết cho phần đó.
Lương bất hợp lý có kiện được không: chuẩn “bất hợp lý” trong mắt tòa
Tòa án và trọng tài tại Việt Nam không thay doanh nghiệp định giá một vị trí lãnh đạo “đáng” bao nhiêu tiền; kiện chỉ vì lương cao hơn mặt bằng thị trường gần như chắc chắn thất bại. Vụ kiện có cơ hội khi chứng minh được một trong ba lỗi cấu trúc: quyết định lương vượt thẩm quyền hoặc trái điều lệ/quy chế tài chính; người hưởng lợi tham gia biểu quyết cho chính gói thu nhập của mình trong tư cách thành viên Hội đồng quản trị có liên quan; hoặc gói thu nhập là một phần của chuỗi hành vi rút lợi nhuận có hệ thống cùng chuyển giá và cổ tức 0 đồng, cấu thành vi phạm nghĩa vụ trung thực, cẩn trọng theo Điều 165, 166 Luật Doanh nghiệp 2020.
Về chứng cứ, dữ liệu so sánh thị trường (khảo sát lương của các hãng tư vấn nhân sự cho cùng ngành, cùng quy mô) không quyết định thắng thua nhưng cần thiết để lượng hóa mức độ bất hợp lý khi tính thiệt hại. Yêu cầu bồi thường thường hướng vào phần chênh lệch bị coi là rút ruột, cộng yêu cầu hủy cơ chế thưởng đã duyệt trái thẩm quyền cho các kỳ sau. Thực tiễn cho thấy phần lớn các vụ việc dừng ở đàm phán: khi hồ sơ đủ chặt, phía đa số thường chấp nhận đưa ngân sách thù lao về cơ chế phê duyệt hai lớp thay vì để vụ kiện làm lộ toàn bộ cấu trúc thu nhập của ban điều hành.
Câu hỏi thiểu số nên đặt tại kỳ họp phê duyệt ngân sách thù lao
- Tổng mức thù lao, thưởng của Hội đồng quản trị và ban điều hành chiếm bao nhiêu phần trăm lợi nhuận trước thuế, so với 3 năm trước?
- Thưởng của Tổng giám đốc tính trên chỉ tiêu nào: doanh thu, lợi nhuận gộp hay lợi nhuận sau thuế đã kiểm toán?
- Có khoản thu nhập nào của lãnh đạo được chi qua hợp đồng với bên liên quan không; nếu có, đã qua chấp thuận theo Điều 67/167 chưa?
- Có dữ liệu so sánh thị trường độc lập cho các vị trí lãnh đạo chủ chốt không, và ai cung cấp?
- Cơ chế thu hồi thưởng (clawback) khi số liệu bị điều chỉnh hồi tố đã có trong quy chế tài chính chưa?
Câu hỏi thường gặp
Tổng giám đốc do đối tác cử hưởng lương quá cao thì ai kiểm soát?
Về quản trị, Đại hội đồng cổ đông quyết định tổng mức thù lao, thưởng cho Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát theo Điều 141 Luật Doanh nghiệp 2020; lương thưởng của Giám đốc, Tổng giám đốc do Hội đồng quản trị quyết trong ngân sách đã duyệt. Về giám sát, Ban kiểm soát có nhiệm vụ kiểm tra tính hợp lý của chi phí quản lý, và cổ đông từ 5% có quyền yêu cầu Ban kiểm soát kiểm tra từng vấn đề cụ thể theo khoản 2 Điều 115.
Thiểu số có quyền phủ quyết lương lãnh đạo?
Không có quyền phủ quyết luật định riêng cho khoản mục này. Sức mạnh của thiểu số nằm ở biểu quyết ngân sách thù lao tại Đại hội đồng cổ đông (đặc biệt nếu điều lệ xếp vào nhóm nghị quyết 65% và thiểu số nắm trên 35%), ở quyền yêu cầu Ban kiểm soát kiểm tra, và ở việc kích hoạt cơ chế giao dịch người có liên quan tại Điều 67/167 nếu thu nhập bị đẩy qua công ty liên quan của đa số — khi đó bên hưởng lợi không được biểu quyết.
Lương lãnh đạo bất hợp lý có kiện được?
Có, nhưng không phải bằng lý do “cao hơn thị trường” đơn thuần. Căn cứ khả thi là: quyết định lương trái thẩm quyền hoặc trái điều lệ; người có liên quan tự biểu quyết cho gói thu nhập của mình; hoặc gói lương thưởng là mắt xích trong chuỗi rút lợi nhuận vi phạm nghĩa vụ người quản lý theo Điều 165, 166, kiện theo Điều 161 Luật Doanh nghiệp 2020. Thiệt hại được lượng hóa bằng phần thu nhập vượt mức hợp lý theo dữ liệu so sánh thị trường độc lập.
Từ đầu nên thiết kế cơ chế lương lãnh đạo trong liên doanh thế nào?
Ba lớp nên khóa từ ngày thành lập: ngân sách thù lao và thưởng của ban điều hành phải do Đại hội đồng cổ đông hoặc Hội đồng thành viên phê duyệt theo tổng mức, không để Hội đồng quản trị tự duyệt cho chính người mình bổ nhiệm; thưởng biến đổi chỉ tính trên lợi nhuận sau thuế đã kiểm toán, không tính trên doanh thu; và mọi khoản chi cho lãnh đạo qua bên thứ ba phải khai báo như giao dịch với người có liên quan. Kèm điều khoản thu hồi thưởng khi báo cáo tài chính bị điều chỉnh.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng