Trong một liên doanh dệt may, ba nhà đầu tư nhỏ nắm lần lượt 6%, 5% và 4% vốn. Riêng lẻ, không ai đủ sức yêu cầu triệu tập họp hay đề cử người vào Ban kiểm soát; nhưng cộng lại, họ là một khối 15% — đủ để mở gói quyền giám sát, đủ để đề cử, và đủ lớn để bên đa số 60% phải tính đến trong mọi nghị quyết cần 65%. Liên minh cổ đông thiểu số là cách biến ba tiếng nói rời rạc thành một chủ thể đàm phán, và pháp luật Việt Nam thừa nhận cơ chế cộng gộp này ngay trong văn bản của Điều 115 Luật Doanh nghiệp 2020.
Căn cứ luật định: “nhóm cổ đông” được cộng gộp tỷ lệ
Điều 115 Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14 không viết “cổ đông sở hữu từ 5%” một cách đơn lẻ, mà viết “cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu từ 5% tổng số cổ phần phổ thông trở lên”. Cụm từ “nhóm cổ đông” là cánh cửa luật định cho liên minh: các cổ đông nhỏ được cộng tổng tỷ lệ sở hữu để đạt ngưỡng dùng quyền yêu cầu triệu tập họp Đại hội đồng cổ đông, yêu cầu Ban kiểm soát kiểm tra, và ở ngưỡng 10%, quyền đề cử người vào Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát theo khoản 5 Điều 115. Công ty không được từ chối công nhận nhóm chỉ vì các thành viên không có quan hệ sở hữu với nhau; điều công ty được kiểm tra là tỷ lệ cộng gộp và tính xác thực của việc gộp nhóm cho từng lần thực hiện quyền.
Tuy nhiên, luật chỉ thừa nhận nhóm tại thời điểm thực hiện quyền, không tạo ra một “pháp nhân liên minh” thường trực. Hệ quả thực tế: mỗi lần nhóm muốn dùng quyền — gửi yêu cầu tra cứu hồ sơ, yêu cầu kiểm tra, đề cử ứng viên — hồ sơ nên kèm văn bản xác nhận gộp nhóm có chữ ký của từng thành viên, ghi rõ tỷ lệ của từng người tại thời điểm ký. Liên minh nào chỉ tồn tại bằng lời nói sẽ tan ngay ở cửa đầu tiên khi công ty yêu cầu chứng minh tư cách nhóm.
Soạn thỏa thuận liên minh cổ đông: bốn nội dung không thể thiếu
Một là phạm vi cam kết biểu quyết: liệt kê các nhóm vấn đề mà thành viên liên minh cam kết biểu quyết thống nhất (ngân sách thù lao, giao dịch liên quan, tăng vốn, chia cổ tức), thay vì cam kết chung chung “mọi vấn đề”, vốn không thể thực thi. Hai là cơ chế ra quyết định nội bộ của liên minh: vấn đề nào cần đa số thành viên, vấn đề nào cần đồng thuận, ai là người phát ngôn và nhận thông tin từ công ty thay mặt nhóm. Ba là kỷ luật thông tin: thành viên có nghĩa vụ chia sẻ mọi thông tin nhận được từ công ty và từ phía đa số cho toàn nhóm, vì chia rẽ liên minh thường bắt đầu bằng việc đa số “đi đêm” với từng thành viên. Bốn là điều khoản rút lui và chế tài: thành viên muốn rời liên minh phải báo trước một khoảng thời gian xác định và không được rút ngay trước một kỳ họp đã lên lịch; vi phạm cam kết biểu quyết thì bồi thường theo thỏa thuận, vì tòa án không hủy nghị quyết Đại hội đồng cổ đông chỉ vì một cổ đông phá vỡ thỏa thuận biểu quyết riêng.
Đa số chia rẽ liên minh: kịch bản thường gặp và cách phòng thủ
Kịch bản kinh điển gồm ba nhịp: đa số chào mua phần vốn của thành viên yếu nhất trong liên minh với giá cao bất thường; đề xuất một ghế hoặc một hợp đồng tư vấn cho thành viên có tiếng nói nhất; và tung thông tin chọn lọc để các thành viên nghi ngờ nhau về việc ai đã “bán đứng” nhóm. Phòng thủ hiệu quả nhất là thiết kế từ đầu: thỏa thuận liên minh nên có quyền ưu tiên nội bộ — thành viên muốn bán phần vốn phải chào cho các thành viên còn lại trước theo cùng điều kiện của bên đa số; mọi liên hệ riêng từ phía đa số về việc mua bán hoặc bổ nhiệm phải được thông báo cho nhóm trong thời hạn ngắn; và cam kết biểu quyết thống nhất được gắn với các vấn đề cụ thể đã liệt kê, để một thành viên bị mua chuộc không thể lẳng lặng đổi phiếu mà không để lại dấu vết vi phạm hợp đồng.
Checklist thành lập liên minh cổ đông thiểu số
- Lập bảng tỷ lệ sở hữu của từng cổ đông nhỏ từ sổ đăng ký cổ đông; xác định ngưỡng cần chạm (5%, 10%, hoặc trên 35% để chặn nghị quyết 65%).
- Ký thỏa thuận liên minh bằng văn bản: phạm vi biểu quyết thống nhất, cơ chế quyết nội bộ, kỷ luật thông tin, điều khoản rút lui và chế tài.
- Chỉ định người phát ngôn và địa chỉ nhận thông báo chung của nhóm.
- Với mỗi lần dùng quyền luật định, lập văn bản xác nhận gộp nhóm kèm tỷ lệ từng thành viên tại thời điểm ký.
- Ghi quyền ưu tiên mua nội bộ khi thành viên muốn chuyển nhượng phần vốn ra ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Mấy cổ đông nhỏ gộp lại có được tính chung tỷ lệ?
Có. Điều 115 Luật Doanh nghiệp 2020 dùng khái niệm “cổ đông hoặc nhóm cổ đông”, nên tỷ lệ sở hữu của các thành viên trong nhóm được cộng gộp để xác định quyền: từ 5% cộng gộp được dùng gói quyền giám sát và yêu cầu triệu tập; từ 10% cộng gộp được đề cử người vào Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát. Khi thực hiện quyền, nhóm nên nộp văn bản xác nhận gộp nhóm có chữ ký từng thành viên kèm tỷ lệ sở hữu của mỗi người.
Lập thỏa thuận liên minh cổ đông cần gì?
Cần tối thiểu bốn khối nội dung: danh mục vấn đề cam kết biểu quyết thống nhất; cơ chế ra quyết định trong nội bộ liên minh và người phát ngôn; nghĩa vụ chia sẻ thông tin giữa các thành viên; và điều khoản rút lui, chế tài khi phá vỡ cam kết biểu quyết. Thỏa thuận là hợp đồng theo Bộ luật Dân sự 2015 nên ràng buộc các bên ký về mặt bồi thường, nhưng không tự động ràng buộc công ty — các ngưỡng và thủ tục dùng quyền vẫn phải tuân theo luật và điều lệ.
Đa số chia rẽ liên minh thiểu số thì sao?
Đòn chia rẽ phổ biến là mua chuộc từng thành viên bằng giá mua cao, ghế quản trị hoặc hợp đồng riêng. Cách chống là thiết kế trước: quyền ưu tiên mua nội bộ khi thành viên muốn bán, nghĩa vụ thông báo cho nhóm mọi tiếp cận riêng từ phía đa số, và cam kết biểu quyết gắn với danh mục vấn đề cụ thể để việc đổi phiếu trở thành vi phạm hợp đồng có chứng cứ. Liên minh cũng nên duy trì kênh thông tin chung để tin đồn không có đất phát triển.
Liên minh có cần đăng ký hay thông báo cho công ty không?
Pháp luật không đòi đăng ký liên minh cổ đông với cơ quan nhà nước. Với công ty, liên minh chỉ cần chứng minh tư cách nhóm tại thời điểm thực hiện từng quyền cụ thể, bằng văn bản gộp nhóm và tài liệu chứng minh tỷ lệ sở hữu của từng thành viên từ sổ đăng ký cổ đông. Tuy vậy, thông báo trước cho công ty về sự tồn tại của liên minh và người phát ngôn thường giúp giảm tranh cãi thủ tục khi nhóm bắt đầu dùng quyền.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng