Điều khoản trọng tài thường bị xem là phần mẫu có sẵn ở cuối hợp đồng, cho đến ngày tranh chấp trăm tỷ đồng xảy ra và các bên mới phát hiện địa điểm trọng tài quyết định chi phí, ngôn ngữ và khả năng thi hành phán quyết. Bài này so sánh VIAC với SIAC, HKIAC và ICC cho tranh chấp FDI tại Việt Nam theo các tiêu chí thực dụng — khác với bài so sánh VIAC với PDRCI của Philippines (EXP-3219) và bài chuyên sâu riêng về HKIAC cho tranh chấp Việt Nam–Trung Quốc (FDI-LC-2423): ở đây là bức tranh bốn trung tâm cho quyết định chọn nơi trọng tài nói chung.
Bốn trung tâm trên các tiêu chí quyết định
VIAC là trung tâm trọng tài quốc tế của Việt Nam, xét xử theo Luật Trọng tài thương mại 54/2010/QH12, với lợi thế phí trọng tài thấp hơn hẳn, tố tụng bằng tiếng Việt hoặc tiếng Anh, và đội ngũ trọng tài viên am hiểu pháp luật Việt Nam. SIAC tại Singapore và HKIAC tại Hồng Kông là hai thiết chế châu Á có quy tắc hiện đại, cơ chế trọng tài viên khẩn cấp, tố tụng rút gọn cho vụ việc giá trị thấp hơn, và danh tiếng cao với cộng đồng đầu tư; chi phí của chúng cao hơn VIAC rõ rệt và thanh toán bằng ngoại tệ. ICC tại Paris có truyền thống toàn cầu lâu đời nhất và cơ chế hội đồng thẩm tra dự thảo phán quyết trước khi ban hành, đổi lại phí quản lý và thời gian thường thuộc nhóm cao nhất. Tranh chấp FDI tại Việt Nam có yếu tố quyết định riêng: phần lớn tài sản thi hành và hoạt động của doanh nghiệp dự án nằm tại Việt Nam, nên lợi thế thi hành tại chỗ của VIAC có trọng lượng lớn hơn trong thực tế so với danh tiếng quốc tế.
Thi hành phán quyết: khác biệt lớn nhất giữa trong nước và quốc tế
Phán quyết của trọng tài thương mại tại Việt Nam có hiệu lực thi hành như bản án và được đưa thẳng ra cơ quan thi hành án dân sự, không cần thủ tục công nhận. Phán quyết trọng tài nước ngoài — kể cả SIAC, HKIAC hay ICC tuyên tại địa điểm trọng tài ngoài Việt Nam — phải qua thủ tục công nhận và cho thi hành tại tòa án nhân dân có thẩm quyền ở Việt Nam theo Phần thứ bảy Bộ luật Tố tụng dân sự 92/2015/QH13, trên nền Công ước New York 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài mà Việt Nam là thành viên từ năm 1995. Tầng thủ tục này thường kéo dài thêm nhiều tháng và mở một mặt trận kháng cự cho bên thua về các căn cứ từ chối công nhận, dù tòa án Việt Nam không xét lại nội dung vụ việc. Ngược lại, phán quyết VIAC có một rủi ro ngược: khả năng bị yêu cầu hủy phán quyết tại tòa án Việt Nam theo Luật Trọng tài thương mại — rủi ro này tồn tại ở mọi hệ thống trọng tài nhưng cần được tính vào khi lựa chọn.
Khung lựa chọn theo loại giao dịch
Với hợp đồng thi công, cung ứng và liên doanh mà tài sản, giấy phép và hoạt động đều ở Việt Nam, VIAC với địa điểm trọng tài tại Việt Nam là lựa chọn cân bằng nhất: chi phí hợp lý, tố tụng linh hoạt ngôn ngữ, thi hành trực tiếp. Với giao dịch có cổ đông, tài sản hoặc dòng tiền ở nhiều quốc gia, hoặc một bên là nhà đầu tư yêu cầu thiết chế trung lập ngoài Việt Nam, SIAC thường là điểm cân bằng giữa uy tín và chi phí trong khu vực, HKIAC phù hợp khi giao dịch gắn với Trung Quốc và Hồng Kông về vốn hoặc đối tác. ICC nên dành cho các giao dịch giá trị rất lớn, nhiều bên và nhiều hợp đồng nối kết, nơi chi phí trọng tài chỉ là phần nhỏ của giá trị tranh chấp. Dù chọn trung tâm nào, điều khoản trọng tài phải ghi rõ trung tâm, địa điểm trọng tài, ngôn ngữ và số lượng trọng tài viên ngay khi soạn hợp đồng — điều khoản mơ hồ về nơi trọng tài là nguồn tranh chấp về thẩm quyền tốn kém nhất ngay trước khi vụ việc bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Tranh chấp FDI tại Việt Nam thì nên chọn VIAC hay SIAC?
Tiêu chí quyết định là nơi thi hành và tài sản của bên thua: tài sản và hoạt động chủ yếu ở Việt Nam thì địa điểm trọng tài Việt Nam với VIAC giúp công nhận, thi hành phán quyết gọn và chi phí thấp hơn hẳn; giao dịch có tài sản ở nhiều nước, cần thủ tục khẩn cấp quốc tế hoặc tính trung lập tuyệt đối thì SIAC hoặc HKIAC hợp lý hơn. Không có đáp án chung cho mọi hợp đồng.
Ưu nhược điểm của từng trung tâm (chi phí, thời gian, chất lượng)?
VIAC thắng ở chi phí, tiếng Việt, hiểu biết pháp luật Việt Nam và thi hành tại chỗ; yếu ở danh tiếng quốc tế và kinh nghiệm vụ việc xuyên biên giới phức tạp. SIAC và HKIAC mạnh về quản trị vụ việc quốc tế, trọng tài viên khẩn cấp và uy tín với nhà đầu tư, nhưng phí cao hơn và bằng ngoại tệ. ICC có uy tín cao nhất ở giao dịch toàn cầu và cơ chế thẩm tra dự thảo phán quyết, đổi lại chi phí và thời gian thường lớn nhất.
Trọng tài trong nước và quốc tế khác nhau về thi hành thế nào?
Phán quyết của trọng tài Việt Nam được thi hành như bản án sau khi đăng ký thi hành án, không qua thủ tục công nhận. Phán quyết nước ngoài phải qua thủ tục công nhận và cho thi hành tại tòa án Việt Nam theo Bộ luật Tố tụng dân sự 92/2015/QH13 và Công ước New York 1958 mà Việt Nam là thành viên — thêm một tầng thủ tục và một cơ hội cho bên thua kháng cự, dù tỷ lệ bị từ chối công nhận không cao khi hồ sơ hợp lệ.
Có nên chọn ICC cho hợp đồng giá trị lớn không?
Chỉ khi giá trị và độ phức tạp xứng đáng: dự án hạ tầng hoặc năng lượng giá trị rất lớn, nhiều bên, nhiều hợp đồng liên kết, và đối tác yêu cầu một thiết chế toàn cầu trung lập. Với hợp đồng FDI thông thường tại Việt Nam, chi phí và thời lượng của ICC khó cân xứng, và VIAC hoặc SIAC thường là lựa chọn hợp lý hơn. Quyết định phải được chốt khi soạn hợp đồng, kèm ngôn ngữ và luật áp dụng, không để đến khi tranh chấp xảy ra.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng
