Một công nhân tử vong trong ca đêm tại xưởng cơ khí. Giám đốc nhà máy gọi điện cho luật sư lúc 2 giờ sáng với đúng một câu hỏi: bây giờ phải làm gì để không biến một tai nạn thành một vụ án? Câu trả lời nằm ở 24 giờ đầu tiên — khoảng thời gian mà mọi động tác của doanh nghiệp đều được pháp luật ghi nhận, theo ba tuyến song song: khai báo hành chính, bồi thường dân sự và trách nhiệm hình sự.
Khung pháp lý còn hiệu lực tại ngày viết
Ba văn bản quyết định toàn bộ kịch bản xử lý. Luật An toàn, vệ sinh lao động 84/2015/QH13: Điều 34 quy định nghĩa vụ khai báo tai nạn lao động; Điều 35 quy định điều tra; Điều 38–39 quy định trách nhiệm bồi thường, trợ cấp của người sử dụng lao động. Nghị định 39/2016/NĐ-CP (còn hiệu lực) hướng dẫn chi tiết: Điều 9 phân loại tai nạn (chết người, bị thương nặng, bị thương nhẹ); Điều 10 quy định thời gian và nội dung khai báo. Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017), Điều 295 — tội vi phạm quy định về an toàn lao động, vệ sinh lao động. Lưu ý về thẩm quyền: từ 01/7/2025, theo Nghị định 129/2025/NĐ-CP về phân cấp trong lĩnh vực lao động, việc tiếp nhận khai báo tai nạn lao động thuộc về Công an cấp xã, thay cho mô hình cũ qua Thanh tra Sở Lao động – Thương binh và Xã hội.
Bốn việc phải làm ngay sau khi tai nạn xảy ra
Thứ nhất, cấp cứu người bị nạn và bảo vệ hiện trường. Điều 38 Luật An toàn, vệ sinh lao động buộc người sử dụng lao động phải kịp thời sơ cứu, cấp cứu và tạm ứng chi phí. Hiện trường phải được giữ nguyên phục vụ điều tra — xê dịch máy móc, dọn dẹp vội vàng đều có thể bị diễn giải là cản trở điều tra.
Thứ hai, khai báo bằng cách nhanh nhất. Theo Điều 10 Nghị định 39/2016/NĐ-CP, khi biết tin xảy ra tai nạn lao động chết người hoặc làm bị thương nặng từ hai người trở lên, người sử dụng lao động phải khai báo ngay bằng cách nhanh nhất (trực tiếp, điện thoại, fax, công điện, thư điện tử). Trường hợp chết người, đồng thời báo ngay cho cơ quan công an. Từ 01/7/2025, đầu mối tiếp nhận là Công an cấp xã nơi xảy ra tai nạn.
Thứ ba, phối hợp điều tra và lập biên bản. Đoàn điều tra tai nạn lao động cấp tỉnh (hoặc cấp trung ương với vụ việc nghiêm trọng) sẽ vào cuộc theo Điều 35 Luật An toàn, vệ sinh lao động. Doanh nghiệp có nghĩa vụ cung cấp hồ sơ: hợp đồng lao động, hồ sơ huấn luyện an toàn, nhật ký vận hành máy, biên bản kiểm định thiết bị.
Thứ tư, tuyệt đối không giấu tin, không thỏa thuận miệng để ém vụ việc. Giấu tai nạn chết người không làm vụ việc biến mất — nó biến một tai nạn có thể chỉ dừng ở bồi thường dân sự thành tình tiết tăng nặng khi cơ quan điều tra vào cuộc, và là căn cứ để xem xét trách nhiệm hình sự của người quản lý trực tiếp.
Doanh nghiệp phải trả bao nhiêu tiền?
Điều 38 Luật An toàn, vệ sinh lao động phân biệt hai trường hợp. Nếu tai nạn không hoàn toàn do lỗi của người lao động (khoản 4): suy giảm khả năng lao động từ 5% đến 10% — bồi thường ít nhất 1,5 tháng tiền lương; từ 11% đến 80% — cứ tăng thêm 1% cộng thêm 0,4 tháng lương; từ 81% trở lên hoặc chết người — ít nhất 30 tháng tiền lương trả cho thân nhân. Nếu tai nạn do lỗi của chính người lao động (khoản 5): doanh nghiệp vẫn phải trợ cấp ít nhất bằng 40% mức bồi thường tương ứng. Điều 39 bổ sung các trường hợp đặc thù, ví dụ tai nạn trên đường đi làm hợp lý do lỗi của người khác — doanh nghiệp trợ cấp theo mức tại khoản 5 Điều 38. Ngoài ra, doanh nghiệp phải thanh toán chi phí y tế từ sơ cứu đến khi điều trị ổn định và trả đủ tiền lương trong thời gian người lao động nghỉ điều trị, phục hồi chức năng.
Khi nào người quản lý bị truy cứu hình sự?
Điều 295 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) quy định tội vi phạm quy định về an toàn lao động, vệ sinh lao động, về an toàn ở những nơi đông người. Khung hình phạt gắn trực tiếp với hậu quả: làm chết một người — phạt tiền từ 20 triệu đến 100 triệu đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 1 năm đến 5 năm; làm chết hai người — phạt tù từ 3 năm đến 7 năm; làm chết từ ba người trở lên — phạt tù từ 7 năm đến 12 năm. Đối tượng bị truy cứu là người có trách nhiệm về an toàn lao động: giám đốc, quản đốc, người trực tiếp phụ trách. Thực tiễn xét xử cho thấy tòa án phân biệt rất kỹ giữa cơ sở đã có quy chế an toàn, đã huấn luyện, đã nhắc nhở với cơ sở buông lỏng — hồ sơ huấn luyện và biên bản kiểm định thiết bị chính là “lá chắn” duy nhất của người quản lý khi vụ việc chuyển sang tố tụng hình sự.
Checklist phòng ngừa cho ban lãnh đạo
Rà soát ngay bốn nhóm hồ sơ trước khi tai nạn xảy ra: (1) quy trình an toàn bằng văn bản cho từng vị trí nguy hiểm; (2) hồ sơ huấn luyện an toàn định kỳ có chữ ký người lao động; (3) biên bản kiểm định máy móc, thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt còn hiệu lực; (4) phương án ứng phó tai nạn và danh sách đầu mối khai báo (Công an cấp xã, cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh). Tai nạn không báo trước, nhưng trách nhiệm pháp lý sau tai nạn thì hoàn toàn có thể chuẩn bị trước.
Câu hỏi thường gặp
Tai nạn xảy ra lúc nửa đêm, có phải khai báo ngay trong đêm không?
Có. Điều 10 Nghị định 39/2016/NĐ-CP yêu cầu khai báo “khi biết tin” bằng cách nhanh nhất — không có khái niệm chờ đến giờ hành chính. Một cuộc gọi điện thoại đến Công an cấp xã ngay trong đêm vừa đúng luật, vừa là bằng chứng thiện chí về sau.
Công ty đã mua bảo hiểm tai nạn cho công nhân thì có còn phải bồi thường 30 tháng lương không?
Có. Nghĩa vụ bồi thường tại Điều 38 Luật An toàn, vệ sinh lao động là trách nhiệm của người sử dụng lao động, độc lập với chế độ bảo hiểm tai nạn lao động mà người lao động hưởng từ cơ quan bảo hiểm xã hội. Hai nguồn chi trả song song, không bù trừ cho nhau.
Người lao động vi phạm quy trình an toàn dẫn đến tử vong, công ty có thoát trách nhiệm không?
Không thoát hoàn toàn. Theo khoản 5 Điều 38, doanh nghiệp vẫn phải trợ cấp ít nhất 40% mức bồi thường tương ứng. Về hình sự, nếu kết luận điều tra cho thấy doanh nghiệp đã huấn luyện đầy đủ, thiết bị đạt chuẩn và lỗi hoàn toàn thuộc về người lao động, khả năng truy cứu người quản lý theo Điều 295 Bộ luật Hình sự sẽ thấp hơn đáng kể — nhưng quyết định cuối cùng thuộc về cơ quan tố tụng.
Giám đốc có thể ủy quyền cho nhân sự khai báo thay không?
Được, nhưng nên có văn bản phân công rõ ràng trong phương án ứng phó nội bộ. Người khai báo phải nắm đầy đủ thông tin vụ việc vì nội dung khai báo theo mẫu tại Phụ lục III Nghị định 39/2016/NĐ-CP sẽ là tài liệu đầu tiên đoàn điều tra đối chiếu.
Đang đối mặt với một vụ tai nạn lao động?
Mỗi giờ trôi qua sau tai nạn đều làm hẹp lại các lựa chọn pháp lý của doanh nghiệp. Luật sư FLAT Law Firm — hơn 30 năm tư vấn cho doanh nghiệp FDI tại Việt Nam — hỗ trợ khẩn cấp từ khâu khai báo, làm việc với đoàn điều tra đến đàm phán bồi thường và bào chữa hình sự. Trao đổi với chúng tôi trước khi ký bất kỳ biên bản nào.
