Tình huống: một nhà đầu tư trong nước hỏi liệu lệnh cấm đầu tư có chỉ áp với người nước ngoài — dự định mở công ty đòi nợ ‘vì mình là người địa phương’. Câu trả lời dừng kế hoạch lại: Điều 6 Luật Đầu tư 143/2025/QH15 cấm các ngành nghề liệt kê đối với mọi nhà đầu tư, trong nước và nước ngoài như nhau. ‘Cấm’ không phải khái niệm dành cho nhà đầu tư ngoại; đó là khái niệm của thị trường.
Danh sách đầy đủ: 11 nhóm cấm
Điều 6 Luật Đầu tư 143/2025/QH15 (có hiệu lực 01/3/2026) cấm các hoạt động đầu tư kinh doanh sau:
- Kinh doanh các chất ma túy quy định tại Phụ lục I ban hành kèm theo Luật;
- Kinh doanh các loại hóa chất, khoáng vật quy định tại Phụ lục II;
- Kinh doanh mẫu vật các loài động vật, thực vật hoang dã có nguồn gốc khai thác từ tự nhiên quy định tại Phụ lục I của Công ước CITES; mẫu vật các loài thực vật rừng, động vật rừng, thủy sản nguy cấp, quý, hiếm Nhóm I có nguồn gốc khai thác từ tự nhiên quy định tại Phụ lục III;
- Kinh doanh mại dâm;
- Mua, bán người, mô, xác, bộ phận cơ thể người, bào thai người;
- Hoạt động kinh doanh liên quan đến sinh sản vô tính trên người;
- Kinh doanh pháo nổ;
- Kinh doanh dịch vụ đòi nợ;
- Kinh doanh mua bán bảo vật quốc gia;
- Kinh doanh xuất khẩu di vật, cổ vật;
- Kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.
Luật dành ngoại lệ hẹp: việc sản xuất, sử dụng sản phẩm thuộc ba nhóm đầu cho phân tích, kiểm nghiệm, nghiên cứu khoa học, y tế, sản xuất dược phẩm, điều tra tội phạm, bảo vệ quốc phòng, an ninh thực hiện theo quy định của Chính phủ.
Cấm tuyệt đối khác hạn chế tiếp cận: điểm phân biệt cứu cả thương vụ
Ba chế độ pháp lý khác nhau thường xuyên bị nhầm:
- Cấm (Điều 6): không ai được làm — trong nước hay nước ngoài. Không giấy phép nào hợp pháp hóa được.
- Ngành nghề kinh doanh có điều kiện (Điều 7, Phụ lục IV): ai cũng được làm sau khi đáp ứng điều kiện và có giấy phép/chứng nhận theo yêu cầu.
- Hạn chế tiếp cận thị trường với NĐTNN (Điều 8): nhà đầu tư nước ngoài chịu thêm điều kiện — tỷ lệ sở hữu, hình thức đầu tư, phạm vi hoạt động, năng lực nhà đầu tư — công bố trong Danh mục của Chính phủ.
Ngành ở ô thứ hai, thứ ba vẫn có thể mở hoàn toàn trong thực tế khi đáp ứng điều kiện; ngành ở ô thứ nhất bị đóng bởi luật, và mọi cấu trúc lách (đứng tên hộ, hợp đồng offshore) đều không chữa được tính bất hợp pháp.
Chế tài khi vượt lằn ranh
Điều 16 Nghị định 122/2021/NĐ-CP quy định phạt tiền từ 200 triệu đến 300 triệu đồng với hành vi thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh trong các ngành, nghề cấm, kèm biện pháp khắc phục hậu quả: buộc chấm dứt hoạt động và nộp lại số lợi bất hợp pháp. Ngoài phạt hành chính, các hành vi liên quan (ma túy, mua bán người, pháo nổ) còn bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự — phạt hành chính mới chỉ là kết cục nhẹ nhất.
Câu hỏi thường gặp
1. Lệnh cấm có áp với nhà đầu tư Việt Nam?
Có — Điều 6 áp dụng với mọi nhà đầu tư không phân biệt.
2. Ngành cấm có thể xin phép ngoại lệ?
Không. Cấm là quy định của luật; không cơ quan nào được cấp phép cho điều luật cấm (trừ ngoại lệ hẹp về khoa học/y tế/quốc phòng trong chính luật).
3. Dịch vụ đòi nợ có thật sự bị cấm?
Có — kinh doanh dịch vụ đòi nợ được liệt kê rõ tại Điều 6; ngành này đã bị khai tử khỏi danh mục kinh doanh.
4. Kinh doanh ngành cấm bị phạt bao nhiêu?
200–300 triệu đồng theo Nghị định 122/2021/NĐ-CP, cộng buộc chấm dứt và nộp lại lợi bất hợp pháp.
5. Các phụ lục cấm thay đổi thế nào?
Chính phủ rà soát các ngành nghề cấm và phụ lục theo điều kiện kinh tế – xã hội từng thời kỳ, trình Quốc hội sửa đổi — nhà đầu tư nên theo dõi phụ lục hiện hành, không dùng danh sách cũ.
