Tình huống thực tế: Một kỹ sư người Pháp và bạn gái người Việt Nam chung sống tại TP.HCM đã bốn năm, cùng góp tiền mua một căn hộ nhưng sổ hồng chỉ đứng tên một người. Khi mối quan hệ đổ vỡ, người đứng tên cho rằng căn hộ là tài sản riêng của mình. Người còn lại hoang mang: bốn năm chung sống có được pháp luật công nhận gì không, và phần tiền mình đã góp thì đòi lại bằng cách nào?
Không đăng ký thì không có quan hệ vợ chồng
Đây là điểm phải hiểu rõ trước tiên. Theo Điều 9 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, việc kết hôn phải được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền; việc kết hôn không được đăng ký thì không có giá trị pháp lý. Nói cách khác, dù hai người đã tổ chức lễ cưới theo phong tục hay đã sống chung nhiều năm, pháp luật vẫn không coi họ là vợ chồng nếu thiếu tờ giấy đăng ký kết hôn.
Điều 14 của Luật này quy định thẳng: nam, nữ có đủ điều kiện kết hôn mà chung sống với nhau như vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn thì không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng. Hệ quả thực tế rất cụ thể: không có chế độ tài sản chung của vợ chồng, không có quyền thừa kế với tư cách vợ/chồng khi một bên qua đời, và không có quyền bảo lãnh cư trú cho nhau với tư cách vợ chồng.
Tài sản khi chia tay: thỏa thuận trước, luật dân sự sau
Nhiều người lầm tưởng tài sản tạo lập trong thời gian chung sống sẽ được chia đôi như tài sản chung của vợ chồng. Không phải vậy. Điều 16 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định quan hệ tài sản của các bên chung sống không đăng ký được giải quyết trước hết theo thỏa thuận giữa các bên; nếu không có thỏa thuận thì giải quyết theo quy định của Bộ luật Dân sự và pháp luật có liên quan.
Trong thực tế, điều này có nghĩa là ai chứng minh được phần đóng góp của mình thì được bảo vệ phần đó. Với căn hộ trong tình huống mở đầu, người không đứng tên cần chứng cứ chuyển khoản góp tiền, thỏa thuận góp vốn mua nhà hoặc các giấy tờ tương đương. Một điểm nhân văn của luật: khi giải quyết tài sản, công việc nội trợ và công việc duy trì đời sống chung được coi như lao động có thu nhập, và việc giải quyết phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của phụ nữ và con.
Con chung vẫn được bảo vệ đầy đủ
Pháp luật phân biệt rạch ròi giữa quan hệ của cha mẹ và quyền của đứa trẻ. Điều 15 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định quyền, nghĩa vụ giữa cha mẹ và con trong trường hợp chung sống không đăng ký được giải quyết như quan hệ cha mẹ – con thông thường. Con sinh ra vẫn được khai sinh, vẫn mang họ cha hoặc họ mẹ theo thỏa thuận, và cha mẹ đều có nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con.
Nếu cha mẹ chia tay, việc ai trực tiếp nuôi con và mức cấp dưỡng được giải quyết theo cùng nguyên tắc như khi ly hôn: ưu tiên lợi ích tốt nhất của đứa trẻ. Người không trực tiếp nuôi con vẫn phải cấp dưỡng cho đến khi con thành niên.
Thừa kế: người chung sống không phải là vợ/chồng
Đây là khoảng trống nhiều cặp đôi không lường trước. Vì không được công nhận là vợ chồng, người còn sống không thuộc diện thừa kế theo pháp luật với tư cách vợ/chồng khi người kia qua đời. Muốn để lại tài sản cho nhau, cách duy nhất chắc chắn là lập di chúc hợp pháp. Không có di chúc, tài sản của người đã mất được chia cho những người thừa kế theo pháp luật của họ, và người bạn đời chung sống nhiều năm không có tên trong danh sách đó.
Cách tự bảo vệ khi chọn sống chung không đăng ký
Pháp luật không cấm chung sống, nhưng ai chọn cách này nên chủ động bằng văn bản: lập thỏa thuận ghi rõ tỷ lệ góp vốn khi mua tài sản lớn; đứng tên chung trên giấy chứng nhận khi mua nhà đất; giữ lại chứng từ chuyển tiền; và lập di chúc nếu muốn để lại tài sản cho nhau. Những văn bản này chính là “hợp đồng hôn nhân” thay thế mà pháp luật dân sự sẽ căn cứ vào khi có tranh chấp.
Căn cứ pháp lý
- Điều 9 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 — Việc kết hôn phải được đăng ký; không đăng ký thì không có giá trị pháp lý.
- Điều 14 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 — Chung sống không đăng ký không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng.
- Điều 15, Điều 16 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 — Quyền của con được bảo vệ như bình thường; tài sản giải quyết theo thỏa thuận, không thỏa thuận được thì theo Bộ luật Dân sự.
- Bộ luật Dân sự 2015 — Giải quyết tranh chấp tài sản, hợp đồng và thừa kế giữa các bên.
Lưu ý quan trọng
- Lễ cưới theo phong tục không thay thế đăng ký kết hôn dưới bất kỳ hình thức nào.
- Tài sản mua trong thời gian chung sống không mặc định là tài sản chung — ai có chứng cứ góp vốn thì được bảo vệ.
- Muốn để lại tài sản cho người chung sống thì bắt buộc phải lập di chúc.
- Con chung luôn được pháp luật bảo vệ đầy đủ, không phụ thuộc vào việc cha mẹ có đăng ký kết hôn hay không.
Câu hỏi thường gặp
1. Sống chung với nhau mười năm thì có được coi là vợ chồng không?
Không. Pháp luật Việt Nam hiện hành không công nhận “hôn nhân thực tế” dựa trên thời gian chung sống. Chỉ có đăng ký kết hôn tại cơ quan có thẩm quyền mới xác lập quan hệ vợ chồng, dù hai người đã chung sống bao lâu và có tổ chức lễ cưới hay không.
2. Căn hộ mua chung nhưng chỉ một người đứng tên sổ hồng thì chia thế nào?
Chia theo thỏa thuận giữa hai bên; không thỏa thuận được thì giải quyết theo Bộ luật Dân sự. Người không đứng tên cần chứng minh phần đóng góp của mình bằng chứng từ chuyển tiền, thỏa thuận góp vốn hoặc giấy tờ tương đương. Công việc nội trợ, chăm lo đời sống chung cũng được tính như lao động có thu nhập.
3. Con sinh ra khi cha mẹ không đăng ký kết hôn thì khai sinh thế nào?
Con vẫn được đăng ký khai sinh bình thường tại UBND cấp xã, có thể mang họ cha hoặc họ mẹ theo thỏa thuận. Cha mẹ đều có nghĩa vụ nuôi dưỡng, chăm sóc con như con trong hôn nhân hợp pháp.
FLAT Law Firm tư vấn cho các cặp đôi Việt – ngoại về thỏa thuận tài sản khi chung sống, thủ tục đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài và lập di chúc bảo vệ người bạn đời. Liên hệ để được hướng dẫn theo đúng hoàn cảnh của bạn.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng
