Trọng tài SIAC hay VIAC: doanh nghiệp FDI chọn ghế trọng tài nào khi ký hợp đồng

Trả lời trực tiếp: khi ký hợp đồng có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam, điều khoản trọng tài thường chỉ được các bên lướt qua — cho đến khi tranh chấp xảy ra và họ nhận ra mình đã “chọn nhầm sân”. Hai cái tên được nhắc nhiều nhất là SIAC (Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore) và VIAC (Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam). SIAC nổi tiếng với Quy tắc 2025 (bản thứ 7) đầy tham vọng: thủ tục rút gọn cho tranh chấp đến 10 triệu SGD với phán quyết trong 6 tháng, trọng tài khẩn cấp, quyết định sơ bộ trong 90 ngày, bác đơn sớm trong 45 ngày. VIAC là trung tâm trọng tài hàng đầu Việt Nam, chi phí thấp hơn nhiều, thủ tục bằng tiếng Việt, phán quyết thi hành thuận lợi tại tòa án Việt Nam theo Luật Trọng tài thương mại 2010. Không có đáp án đúng cho mọi hợp đồng — lựa chọn phụ thuộc vào giá trị tranh chấp, quốc tịch đối tác, nơi cần thi hành phán quyết và ngân sách tố tụng.

SIAC Quy tắc 2025: tốc độ và công cụ “khẩn cấp”

Bộ Quy tắc Trọng tài SIAC 2025 (ấn bản thứ 7) được thiết kế cho thời đại tranh chấp xuyên biên giới cần giải quyết nhanh. Bốn điểm mới đáng chú ý nhất: (1) Thủ tục rút gọn (Streamlined Procedure) và thủ tục cấp tốc (Expedited Procedure) — với ngưỡng tranh chấp đến 10 triệu đô la Singapore, hội đồng trọng tài phải ra phán quyết trong 6 tháng; (2) Trọng tài khẩn cấp (Emergency Arbitrator) — bên tranh chấp có thể xin biện pháp khẩn cấp ngay cả TRƯỚC khi gửi Thông báo trọng tài, với nghĩa vụ gửi thông báo trong 7 ngày sau đó; (3) Quyết định sơ bộ (Preliminary Determination) — hội đồng có thể quyết định trước các vấn đề pháp lý then chốt trong 90 ngày, giúp các bên đánh giá lại vị thế và dàn xếp sớm; (4) Bác đơn sớm (Early Dismissal) — loại bỏ yêu cầu hoặc biện hộ rõ ràng không có cơ sở trong 45 ngày. Cộng với hạ tầng pháp lý Singapore (tòa án thân thiện với trọng tài, thành viên Công ước New York), SIAC là lựa chọn mặc định của nhiều hợp đồng FDI trong khu vực khi các bên muốn một “ghế” trung lập, phán quyết dễ thi hành tại 170+ quốc gia thành viên Công ước New York.

VIAC: lợi thế sân nhà và chi phí

VIAC (thành lập 1993, bên cạnh Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam) là trung tâm trọng tài được chọn nhiều nhất cho các tranh chấp có yếu tố Việt Nam. Ưu điểm lớn nhất là chi phí: phí trọng tài và thù lao hội đồng theo biểu phí của VIAC thường chỉ bằng một phần nhỏ so với SIAC hay ICC — với tranh chấp giá trị trung bình, chênh lệch có thể lên tới hàng chục nghìn đô la. Ưu điểm thứ hai là ngôn ngữ và pháp luật: thủ tục có thể tiến hành hoàn toàn bằng tiếng Việt, áp dụng pháp luật Việt Nam mà không cần chuyên gia pháp luật nước ngoài tốn kém. Ưu điểm thứ ba là thi hành tại Việt Nam: phán quyết của VIAC được tòa án Việt Nam công nhận và cho thi hành theo Luật Trọng tài thương mại 2010 với thủ tục quen thuộc, ít rủi ro bị yêu cầu hủy vì lý do thủ tục hơn so với phán quyết nước ngoài phải qua thủ tục công nhận. Hạn chế: với đối tác nước ngoài, “sân nhà” Việt Nam đôi khi bị nhìn nhận là kém trung lập; đội ngũ trọng tài viên quốc tế của VIAC tuy đang mở rộng nhưng chưa dày bằng SIAC.

Cách soạn điều khoản trọng tài: bốn lựa chọn phải chốt

Dù chọn SIAC hay VIAC, điều khoản trọng tài cần chốt bốn yếu tố. Một, tổ chức trọng tài và quy tắc áp dụng: ghi rõ “tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài tại VIAC theo Quy tắc tố tụng trọng tài của VIAC” hoặc tương đương với SIAC — tránh điều khoản “trọng tài tại Singapore theo luật Việt Nam” mập mờ dễ gây tranh cãi về thẩm quyền. Hai, địa điểm trọng tài (seat): quyết định luật tố tụng trọng tài điều chỉnh và tòa án hỗ trợ/giám sát — chọn Singapore nếu muốn tòa án Singapore hỗ trợ, chọn Việt Nam nếu muốn thi hành nhanh trong nước. Ba, ngôn ngữ tố tụng: tiếng Anh, tiếng Việt hay song ngữ — ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí dịch thuật và lựa chọn trọng tài viên. Bốn, luật áp dụng cho hợp đồng: luật Việt Nam, luật Singapore hay luật nước thứ ba — cần phân biệt rõ với luật điều chỉnh thủ tục trọng tài (lex arbitri) theo địa điểm. Sai lầm phổ biến nhất của doanh nghiệp FDI: sao chép điều khoản mẫu mà không điền địa điểm và ngôn ngữ, để lại “điều khoản bệnh hoạn” (pathological clause) mà khi tranh chấp xảy ra, chính việc xác định thẩm quyền đã tốn một vòng kiện tụng.

Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng.