Giao dịch bên liên quan là nơi lợi nhuận của liên doanh lặng lẽ chảy ra ngoài: một hợp đồng thuê kho, một đơn hàng nguyên liệu hay một khoản vay nội bộ với đối tác đa số đều có thể hợp lệ, nhưng cũng có thể là kênh chuyển giá trị nếu thiếu cơ chế phê duyệt và so sánh giá thị trường.
Khung pháp lý cần nắm
Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14 điều chỉnh trực tiếp vấn đề này: Điều 67 với công ty TNHH và Điều 167 với công ty cổ phần đều yêu cầu giao dịch giữa công ty và người có liên quan của người quản lý, thành viên hoặc cổ đông phải được cơ quan quản trị phê duyệt, và người có lợi ích liên quan không được tham gia biểu quyết về chính giao dịch đó.
Nghĩa vụ công bố phụ thuộc loại hình: công ty cổ phần đại chúng và niêm yết phải công bố thông tin giao dịch bên liên quan theo pháp luật chứng khoán, trong khi liên doanh đóng không có nghĩa vụ công bố công khai tương tự nhưng vẫn phải ghi nhận, phê duyệt nội bộ và lưu trữ hồ sơ để phục vụ kiểm toán và quyết toán thuế.
Ở khía cạnh thuế, giao dịch liên kết phải tuân thủ nguyên tắc giá thị trường và nghĩa vụ lập hồ sơ xác định giá theo khung quản lý thuế hiện hành, trong đó Nghị định 255/2026/NĐ-CP thay thế Nghị định 132/2020/NĐ-CP từ 01/7/2026; giao dịch liên quan bị định giá lại sẽ kéo theo truy thu thuế thu nhập doanh nghiệp cho liên doanh.
Phân tích áp dụng và ví dụ thực tế
Một giao dịch bên liên quan công bằng phải trả lời được ba câu hỏi: giá có ngang giá thị trường không, điều kiện thanh toán có như với bên thứ ba không, và công ty có thật sự cần giao dịch này không. Bộ hồ sơ phê duyệt nên kèm ít nhất một căn cứ so sánh giá độc lập, vì đây là chứng cứ đầu tiên cơ quan thuế và kiểm toán viên yêu cầu khi rà soát.
Cơ chế phê duyệt hiệu quả thường gồm danh mục giao dịch phải xin duyệt theo ngưỡng giá trị, quyền phủ quyết của bên thiểu số đối với giao dịch với người liên quan của bên đa số, và báo cáo tổng hợp định kỳ toàn bộ giao dịch liên quan trong kỳ. Thiếu ngưỡng rõ ràng, mọi giao dịch nhỏ đều phải họp hành, còn ngưỡng quá cao thì cơ chế chỉ còn hình thức.
Giao dịch không công bằng bị phát hiện thì hậu quả không dừng ở việc hủy giao dịch: nghị quyết phê duyệt có thể bị vô hiệu, người quản lý liên quan phải bồi thường thiệt hại cho công ty, phần lợi nhuận chuyển ra ngoài có thể bị ấn định thuế lại, và trong nội bộ liên doanh, đây là căn cứ để bên bị thiệt hại kích hoạt quyền kiểm toán chuyên đề hoặc đàm phán lại cơ cấu quản trị.
Ví dụ thực tế: Một liên doanh may mặc tại Nam Định thuê nhà xưởng của chính công ty mẹ phía Việt với giá cao hơn mặt bằng khu công nghiệp lân cận. Khi kiểm toán năm yêu cầu căn cứ so sánh giá, hồ sơ phê duyệt không có tài liệu nào ngoài nghị quyết; hai bên phải đàm phán lại giá thuê về mức thị trường, điều chỉnh hồi tố phần chênh lệch trong kỳ và bổ sung quy tắc định giá độc lập cho mọi hợp đồng thuê tài sản liên quan về sau.
Checklist hành động
- Lập danh mục người có liên quan của từng bên góp vốn và người quản lý
- Đặt ngưỡng giá trị giao dịch liên quan phải qua phê duyệt tập thể
- Áp dụng quy tắc người liên quan không biểu quyết cho mọi giao dịch
- Yêu cầu căn cứ so sánh giá thị trường trong hồ sơ phê duyệt
- Lập báo cáo giao dịch liên quan định kỳ cho cơ quan quản trị
- Đồng bộ hồ sơ giá giao dịch liên kết với nghĩa vụ thuế hiện hành
Lưu ý chuyên sâu
Đừng nhầm lẫn giữa phê duyệt nội bộ và tuân thủ thuế: một giao dịch được hội đồng phê duyệt đúng thủ tục vẫn có thể bị cơ quan thuế định giá lại nếu giá không theo nguyên tắc thị trường, và ngược lại. Hai lớp hồ sơ — hồ sơ quản trị và hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết — phải được xây dựng song song cho cùng một giao dịch lớn.
Trong liên doanh có bên góp vốn là tập đoàn đa quốc gia, chính sách giao dịch liên quan toàn cầu của tập đoàn thường chặt hơn luật Việt Nam; điều lệ nên chọn áp dụng chuẩn cao hơn làm chuẩn chung của liên doanh để tránh tình trạng cùng một giao dịch đạt chuẩn bên này nhưng vi phạm chuẩn bên kia.
Câu hỏi thường gặp
Giao dịch với bên liên quan trong liên doanh phải phê duyệt thế nào?
Giao dịch giữa liên doanh và bên liên quan của một bên góp vốn hoặc của người quản lý phải được hội đồng thành viên hoặc hội đồng quản trị, đại hội đồng cổ đông phê duyệt tùy loại hình và ngưỡng giá trị theo Điều 67 và Điều 167 Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14. Nguyên tắc cứng là người có lợi ích liên quan không được biểu quyết về giao dịch của chính mình, và giao dịch phải kèm căn cứ cho thấy giá và điều kiện không thua kém giao dịch với bên thứ ba độc lập.
Có phải công bố thông tin về giao dịch liên quan không?
Với liên doanh không phải công ty đại chúng, pháp luật không yêu cầu công bố công khai ra thị trường, nhưng giao dịch liên quan vẫn phải được phê duyệt, ghi nhận trong hồ sơ quản trị, trình bày trong báo cáo tài chính và lập hồ sơ giá giao dịch liên kết phục vụ cơ quan thuế. Nếu liên doanh là công ty đại chúng hoặc niêm yết, nghĩa vụ công bố thông tin theo pháp luật chứng khoán sẽ áp dụng thêm và vi phạm công bố bị xử phạt riêng.
Giao dịch không công bằng thì bị xử lý ra sao?
Giao dịch liên quan không công bằng có thể bị tuyên vô hiệu hoặc bị hủy nghị quyết phê duyệt, người quản lý và bên liên quan hưởng lợi phải bồi thường thiệt hại cho công ty, đồng thời cơ quan thuế có quyền ấn định lại giá giao dịch và truy thu thuế thu nhập doanh nghiệp kèm tiền chậm nộp. Trong nội bộ liên doanh, bên bị thiệt hại còn có thể yêu cầu kiểm toán chuyên đề và xem đây là căn cứ để rà soát lại toàn bộ quan hệ giao dịch với đối tác liên quan.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng
