Cát và đá xây dựng là hai loại khoáng sản gần đời sống nhất — và cũng bị siết chặt nhất trong những năm gần đây, vì khai thác cát lòng sông gắn trực tiếp với sạt lở bờ sông, mất đất sản xuất và xung đột với cộng đồng ven sông. Cấp phép khai thác cát, đá vì thế không còn là thủ tục thuần túy khoáng sản: nó bị chi phối đồng thời bởi quy hoạch bảo vệ lòng sông, hành lang an toàn và kỷ luật môi trường tại điểm khai thác.
Giấy phép khai thác cát sông, đá xây dựng cần gì
Tổ chức khai thác cát, đá phải có giấy phép khai thác theo Luật Địa chất và khoáng sản 54/2024/QH15 và Nghị định 193/2025/NĐ-CP, trên nền dự án đầu tư, đánh giá tác động môi trường và phương án bảo vệ môi trường trong khai thác. Với cát lòng sông, hồ sơ còn phải đối chiếu quy hoạch và các khu vực cấm, hạn chế khai thác do cơ quan có thẩm quyền công bố — những đoạn sông đang sạt lở hoặc có nguy cơ sạt lở cao thường nằm ngoài vùng được phép cấp mới. Thẩm quyền cấp phép phần lớn thuộc cấp tỉnh theo cơ chế phân cấp, nhưng điều đó không làm tiêu chuẩn xét duyệt nhẹ đi ở các điểm nóng sạt lở.
Khai thác cát lậu: phạt và tịch thu phương tiện
Khai thác cát không phép hoặc vượt ranh giới, độ sâu, sản lượng được phép bị xử phạt theo Nghị định 36/2020/NĐ-CP, với chế tài đi kèm gồm tịch thu cát khai thác trái phép, tịch thu phương tiện trong các trường hợp luật định và buộc khôi phục hiện trạng lòng sông. Vì cát là hàng hóa có thể tiêu thụ ngay, cơ quan chức năng đồng thời kiểm tra khâu vận chuyển và mua bán: hóa đơn, chứng từ nguồn gốc được yêu cầu xuất trình trên đường vận chuyển, và bên mua cát lậu cho công trình cũng có thể bị xử lý. Đây là lý do các chủ đầu tư xây dựng ngày càng yêu cầu mỏ cát xuất trình giấy phép trước khi ký hợp đồng cung cấp.
Khai thác đá gây sạt lở, nứt nhà: trách nhiệm của chủ mỏ
Mỏ đá dùng nổ mìn phải tuân thủ khoảng cách an toàn, quy trình nổ mìn được phê duyệt và thông báo cho khu dân cư lân cận. Khi việc khai thác gây sạt lở đất, nứt nhà hoặc đe dọa an toàn của người dân, chủ mỏ chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo Bộ luật Dân sự 2015 và có thể bị đình chỉ khai thác để khắc phục, chưa kể trách nhiệm hành chính về vi phạm thiết kế mỏ và an toàn. Khác với tranh chấp bồi thường thông thường, ở các vụ việc này cơ quan quản lý thường vào cuộc trước tòa án — nên hồ sơ nhật ký nổ mìn và biên bản hiện trạng nhà dân quanh mỏ là tuyến phòng thủ đầu tiên của doanh nghiệp.
Làm mỏ cát, đá bền vững về mặt pháp lý
Ba thực hành giúp mỏ cát, đá tránh vòng xử phạt lặp lại là khai thác đúng ranh giới và độ sâu bằng định vị và nhật ký sản lượng theo ca, duy trì vành đai quan trắc sạt lở ở hạ lưu điểm khai thác cát, và công khai giấy phép, sản lượng với chính quyền xã sở tại. Minh bạch với địa phương không phải là nghĩa vụ trang trí: phần lớn các vụ kiểm tra đột xuất bắt đầu từ phản ánh của người dân, và một mỏ có quan hệ thông tin tốt với xã thường nhận được cảnh báo sớm thay vì biên bản bất ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Khai thác cát sông cần giấy phép gì?
Bạn cần giấy phép khai thác khoáng sản theo Luật Địa chất và khoáng sản 54/2024/QH15, dự án đầu tư được chấp thuận, ĐTM được phê duyệt và khu vực khai thác không thuộc vùng cấm hoặc hạn chế khai thác cát lòng sông do cơ quan có thẩm quyền công bố. Việc cấp phép phần lớn do cấp tỉnh thực hiện theo cơ chế phân cấp tại Nghị định 193/2025/NĐ-CP.
Khai thác cát lậu bị phạt bao nhiêu, có bị tịch thu phương tiện?
Mức phạt tiền theo Nghị định 36/2020/NĐ-CP tùy quy mô vi phạm, kèm tịch thu toàn bộ cát khai thác trái phép và có thể tịch thu tàu, máy móc, phương tiện dùng vào việc khai thác trong các trường hợp luật định, đồng thời buộc khôi phục hiện trạng. Vận chuyển và mua bán cát không rõ nguồn gốc cũng bị xử lý riêng.
Khai thác đá gây sạt lở thì ai chịu trách nhiệm?
Chủ mỏ chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho người bị ảnh hưởng theo Bộ luật Dân sự 2015, đồng thời có thể bị đình chỉ khai thác và xử phạt hành chính nếu vi phạm thiết kế mỏ, quy trình nổ mìn hoặc điều kiện an toàn. Nhật ký nổ mìn và biên bản hiện trạng công trình quanh mỏ là chứng cứ then chốt để xác định trách nhiệm.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng