Mô hình quen thuộc nhất của khai khoáng tại Việt Nam là một bên có giấy phép và quan hệ địa phương, một bên có vốn và công nghệ. Liên doanh là cách ghép hai nửa này lại — nhưng cũng là cấu trúc dễ vỡ nhất của ngành mỏ, vì tài sản trung tâm của liên doanh là một quyền hành chính không thể chia cắt hay cầm giữ như tài sản thông thường. Thiết kế liên doanh mỏ vì thế phải bắt đầu từ giấy phép, không phải từ tỷ lệ cổ phần.
Góp vốn bằng giấy phép khai thác: được không
Giấy phép khai thác là văn bản hành chính xác nhận quyền khai thác của đúng chủ thể được cấp, không phải tài sản thuộc sở hữu của doanh nghiệp theo nghĩa thông thường để tự do góp vốn như tiền hay máy móc. Việc đưa quyền khai thác vào liên doanh thực chất là thay đổi chủ thể thực hiện quyền đó, nên chỉ khả thi khi được cơ quan cấp phép chấp thuận theo cơ chế chuyển nhượng hoặc cấp phép tương ứng trong Luật Địa chất và khoáng sản 54/2024/QH15. Cấu trúc an toàn hơn trong thực tế là đối tác giữ giấy phép góp bằng tiền và tài sản khác, còn giấy phép vẫn đứng tên pháp nhân liên doanh được cấp mới hoặc đứng tên bên giữ phép với thỏa thuận vận hành rõ ràng — thay vì cố ghi giấy phép thành một khoản vốn góp trên sổ sách.
Định giá quyền khai thác khi góp vốn
Nếu cấu trúc giao dịch có yếu tố định giá quyền khai thác — trong chuyển nhượng, góp vốn được chấp thuận hoặc mua bán cổ phần — giá trị phải được xác định qua tổ chức định giá độc lập theo nguyên tắc của Luật Doanh nghiệp 59/2020 về định giá tài sản góp vốn, dựa trên trữ lượng được phép khai thác còn lại, giá tính tiền cấp quyền đã phê duyệt và dòng tiền dự án. Định giá cao bất hợp lý để nâng tỷ lệ kiểm soát là nguồn tranh chấp kinh điển: khi trữ lượng thực tế thấp hơn hồ sơ, bên góp tiền sẽ yêu cầu định giá lại và bồi thường. Thỏa thuận liên doanh nên có cơ chế điều chỉnh tỷ lệ hoặc giá khi kết quả thăm dò bổ sung làm thay đổi trữ lượng căn bản.
Đối tác không góp đủ vốn: xử lý ra sao
Khi một bên không góp đủ vốn theo tiến độ cam kết, hậu quả mặc định theo Luật Doanh nghiệp là phần vốn chưa góp không được tính quyền biểu quyết tương ứng và bên vi phạm chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho công ty; điều lệ và thỏa thuận cổ đông có thể — và nên — quy định mạnh hơn: pha loãng tỷ lệ, quyền mua lại phần vốn của bên vi phạm với giá chiết khấu, và quyền chấm dứt liên doanh. Với dự án mỏ, điều khoản quan trọng nhất là ai gánh nghĩa vụ tài chính gắn với giấy phép — tiền cấp quyền và ký quỹ phục hồi không chờ đợi tranh chấp góp vốn được giải quyết, và cơ quan nhà nước chỉ làm việc với chủ thể đứng tên giấy phép.
Thiết kế kiểm soát trong liên doanh mỏ
Tỷ lệ cổ phần không tự động tạo kiểm soát thực tế ở các quyết định sống còn của mỏ: thay đổi thiết kế khai thác, vay vốn thế chấp quyền khai thác, chuyển nhượng dự án, đóng cửa mỏ. Thỏa thuận liên doanh nên liệt kê các vấn đề phải thông qua với tỷ lệ biểu quyết cao, cơ chế phá vỡ bế tắc khi hai bên 50–50 bất đồng, và điều khoản thoát — quyền bán lại, quyền kéo theo, định giá khi thoát. Bỏ qua tầng thiết kế này, liên doanh mỏ thường không chết ở năm đầu mà chết ở đợt gọi vốn thứ hai, khi tiền cấp quyền và đầu tư mở rộng đến hạn cùng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Góp vốn bằng giấy phép khai thác mỏ vào liên doanh được không?
Không thể góp như tài sản thông thường, vì giấy phép là quyền hành chính gắn với đúng chủ thể được cấp. Việc đưa quyền khai thác vào liên doanh phải được cơ quan cấp phép chấp thuận theo Luật Địa chất và khoáng sản 54/2024/QH15; thực tế an toàn hơn là giữ giấy phép tại một pháp nhân rõ ràng và thiết kế quyền vận hành, chia sẻ lợi ích bằng thỏa thuận liên doanh và hợp đồng vận hành.
Định giá quyền khai thác mỏ khi góp vốn thế nào?
Giá trị được xác định qua định giá độc lập theo nguyên tắc định giá tài sản góp vốn của Luật Doanh nghiệp 59/2020, dựa trên trữ lượng được phép khai thác còn lại, tiền cấp quyền đã phê duyệt và dòng tiền dự kiến của dự án. Thỏa thuận nên có cơ chế điều chỉnh khi thăm dò bổ sung làm trữ lượng thay đổi căn bản so với hồ sơ ban đầu.
Đối tác không góp đủ vốn thì xử lý ra sao?
Theo Luật Doanh nghiệp, phần vốn chưa góp không tạo quyền tương ứng và bên vi phạm phải bồi thường thiệt hại cho công ty. Điều lệ và thỏa thuận cổ đông nên quy định thêm pha loãng, quyền mua lại và quyền chấm dứt; riêng nghĩa vụ tiền cấp quyền và ký quỹ gắn với giấy phép vẫn phải có bên chịu trách nhiệm rõ ràng trước cơ quan nhà nước.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng