Nhà đầu tư Trung Quốc chuẩn bị mua lại doanh nghiệp Việt Nam thường hỏi về một ủy ban rà soát an ninh kiểu các nước phương Tây, nơi giao dịch thuộc ngành nhạy cảm phải nộp hồ sơ xin phê duyệt an ninh với ngưỡng thông báo riêng. Câu trả lời trung thực về pháp luật Việt Nam là: cơ chế như vậy không tồn tại. Việt Nam không có một thủ tục rà soát an ninh quốc gia dành riêng cho mua bán, sáp nhập với ngưỡng thông báo an ninh riêng; thay vào đó, giao dịch bị kiểm soát qua ba cơ chế khác nhau nằm rải ở luật đầu tư và luật cạnh tranh, và nhà đầu tư hiệu quả là nhà đầu tư biết tự rà soát qua đúng ba cơ chế đó.
Cơ chế thứ nhất: điều kiện tiếp cận thị trường theo ngành nghề
Lớp kiểm soát bao quát nhất là điều kiện tiếp cận thị trường của nhà đầu tư nước ngoài theo Luật Đầu tư 143/2025/QH15 thay thế Luật Đầu tư 2020 từ ngày 01 tháng 3 năm 2026. Ngành nghề của doanh nghiệp mục tiêu được đối chiếu với danh mục ngành nghề chưa cam kết mở cửa hoặc có điều kiện: nhà đầu tư nước ngoài chỉ được mua cổ phần, phần vốn góp trong phạm vi tỷ lệ và điều kiện mà danh mục cho phép đối với ngành nghề đó, và một số ngành nghề nhạy cảm có điều kiện đặc thù về đối tác, phạm vi hoạt động hoặc yêu cầu bảo đảm an ninh gắn trực tiếp trong điều kiện tiếp cận.
Với ngành nghề chưa cam kết hoặc có điều kiện mà nhà đầu tư không đáp ứng, kết quả không phải là một quyết định từ chối an ninh mang tính chính trị, mà là việc cơ quan đăng ký đầu tư không chấp thuận giao dịch ở cấu trúc đã nộp, buộc nhà đầu tư phải điều chỉnh tỷ lệ sở hữu, loại bỏ ngành nghề nhạy cảm khỏi mục tiêu trước giao dịch, hoặc từ bỏ thương vụ. Hiểu đúng bản chất thủ tục này giúp nhà đầu tư dự liệu thời gian và phương án cấu trúc thay thế ngay từ vòng thẩm định.
Cơ chế thứ hai: đất của mục tiêu tại khu vực ảnh hưởng quốc phòng, an ninh
Lớp kiểm soát thứ hai gắn với tài sản đất của doanh nghiệp mục tiêu. Khi tổ chức kinh tế mục tiêu có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất tại đảo, xã phường thị trấn biên giới, ven biển hoặc khu vực khác ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh, việc chấp thuận cho nhà đầu tư nước ngoài góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp phải qua thủ tục trong đó cơ quan đăng ký đầu tư lấy ý kiến của cơ quan quốc phòng và cơ quan an ninh trước khi chấp thuận. Đây là cơ chế được ghi nhận từ Điều 26 của Luật Đầu tư 2020 và tiếp tục trong khung luật đầu tư 2025.
Đây là điểm tiếp xúc gần nhất của pháp luật Việt Nam với khái niệm rà soát an ninh trong giao dịch mua lại, và nó được kích hoạt bởi vị trí đất chứ không phải bởi quốc tịch nhà đầu tư hay ngành nghề. Một nhà máy sản xuất hàng tiêu dùng thông thường đặt trên đất ven biển thuộc khu vực được xác định ảnh hưởng quốc phòng, an ninh vẫn phải đi qua khâu lấy ý kiến này, trong khi một công ty dịch vụ ở nội đô không có đất thuộc diện đó thì không. Thời gian của giao dịch phải dự trù thêm cho khâu lấy ý kiến, và kết quả ý kiến có thể là điều kiện để chấp thuận hoặc lý do không chấp thuận giao dịch ở cấu trúc hiện tại.
Nhà đầu tư tự rà soát điểm này bằng cách yêu cầu mục tiêu cung cấp toàn bộ giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đối chiếu vị trí từng thửa đất với ranh giới hành chính ven biển, biên giới và thông tin quy hoạch liên quan, đồng thời đánh giá phương án tách tài sản đất nhạy cảm khỏi phạm vi giao dịch hoặc chuyển sang cấu trúc thuê dài hạn nếu ý kiến của cơ quan chức năng trở thành điểm nghẽn.
Cơ chế thứ ba: thông báo tập trung kinh tế là kiểm soát cạnh tranh, không phải an ninh
Lớp kiểm soát thứ ba hay bị nhầm là rà soát an ninh nhất: nghĩa vụ thông báo tập trung kinh tế theo Luật Cạnh tranh 23/2018/QH14 và ngưỡng thông báo tại Nghị định 35/2020/NĐ-CP. Giao dịch mua lại đạt các ngưỡng về tổng tài sản, tổng doanh thu, giá trị giao dịch hoặc thị phần kết hợp trên thị trường liên quan phải thông báo tới cơ quan cạnh tranh quốc gia trước khi thực hiện, và cơ quan này thẩm định sơ bộ rồi quyết định có thẩm định chính thức hay không dựa trên tác động hạn chế cạnh tranh.
Bản chất của cơ chế này là cạnh tranh thuần túy: câu hỏi đặt ra là giao dịch có làm giảm cạnh tranh trên thị trường liên quan hay không, áp dụng cho cả nhà đầu tư trong nước và nước ngoài không phân biệt quốc tịch. Tuy vậy, vì đây là một thủ tục thông báo có ngưỡng và có thẩm quyền yêu cầu bổ sung thông tin, kéo dài thời gian thẩm định, nhà đầu tư nên đưa nó vào bản đồ thủ tục của giao dịch từ đầu, đặc biệt khi bên mua đã có hiện diện trên cùng thị trường Việt Nam với mục tiêu.
Câu hỏi thường gặp
Mua lại doanh nghiệp Việt Nam bởi nhà đầu tư Trung Quốc thuộc diện rà soát an ninh trong những ngành nào?
Pháp luật Việt Nam không lập một danh mục ngành rà soát an ninh riêng cho mua lại. Câu hỏi đúng phải đặt theo điều kiện tiếp cận thị trường: ngành nghề của mục tiêu thuộc danh mục chưa cam kết hoặc có điều kiện ở mức nào, và điều kiện đó giới hạn tỷ lệ sở hữu hoặc phạm vi hoạt động của nhà đầu tư nước ngoài ra sao. Các lĩnh vực thường có điều kiện tiếp cận chặt gồm những ngành liên quan hạ tầng trọng yếu, dịch vụ có yêu cầu bảo đảm an ninh theo pháp luật chuyên ngành và ngành chưa mở cửa theo cam kết. Ngoài ra, yếu tố đất tại khu vực nhạy cảm có thể kích hoạt khâu lấy ý kiến quốc phòng, an ninh bất kể ngành nghề của mục tiêu là gì.
Ngưỡng thông báo và thủ tục rà soát an ninh cho giao dịch M&A nhạy cảm gồm những bước nào?
Vì không có thủ tục rà soát an ninh riêng, không tồn tại ngưỡng thông báo an ninh để đối chiếu. Các ngưỡng và thủ tục thật sự áp dụng cho giao dịch gồm: thủ tục chấp thuận góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp tại cơ quan đăng ký đầu tư khi giao dịch thuộc diện phải chấp thuận, kèm khâu lấy ý kiến cơ quan quốc phòng, an ninh nếu mục tiêu có đất tại khu vực nhạy cảm; và ngưỡng thông báo tập trung kinh tế theo Nghị định 35/2020/NĐ-CP về tài sản, doanh thu, giá trị giao dịch và thị phần, với thẩm định sơ bộ và có thể thẩm định chính thức của cơ quan cạnh tranh. Nhà đầu tư nên lập lịch thủ tục theo đúng hai trục này thay vì tìm một thủ tục an ninh không tồn tại.
Giao dịch bị rà soát kéo dài hoặc bị từ chối thì nhà đầu tư xử lý ra sao?
Trước hết cần xác định đúng quyết định hoặc ý kiến nào đang chặn giao dịch, vì mỗi cơ chế có lối xử lý khác nhau. Với tiếp cận thị trường, phương án thường là điều chỉnh tỷ lệ sở hữu về mức cho phép, tách ngành nghề nhạy cảm khỏi mục tiêu trước giao dịch hoặc đổi cấu trúc sang hợp tác thương mại không chuyển nhượng vốn. Với yếu tố đất, phương án có thể là loại thửa đất nhạy cảm khỏi phạm vi chuyển nhượng hoặc chuyển sang thuê lại sau giao dịch. Với tập trung kinh tế, nhà đầu tư làm việc với cơ quan cạnh tranh qua hồ sơ thông báo và, khi cần, đề xuất biện pháp khắc phục tác động cạnh tranh. Mọi phương án đều hiệu quả hơn khi được chuẩn bị trước trong thẩm định, kèm điều kiện tiên quyết và điều khoản chia sẻ rủi ro thời gian trong hợp đồng mua bán.
Nhà đầu tư rà soát trước khả năng bị kiểm soát an ninh của thương vụ bằng tiêu chí nào?
Bộ tiêu chí tự rà soát thực tế gồm ba nhóm. Nhóm ngành nghề: hoạt động tạo doanh thu thật của mục tiêu thuộc danh mục chưa cam kết hay có điều kiện nào, tỷ lệ sở hữu dự kiến có vượt giới hạn áp dụng cho ngành đó không, mục tiêu có giấy phép con gắn điều kiện an ninh không. Nhóm đất đai: từng thửa đất của mục tiêu có nằm tại đảo, biên giới, ven biển hoặc khu vực ảnh hưởng quốc phòng, an ninh không. Nhóm cạnh tranh và dữ liệu: giao dịch có chạm ngưỡng thông báo tập trung kinh tế không, khách hàng và dữ liệu của mục tiêu có yếu tố hạ tầng quan trọng khiến cơ quan quản lý quan tâm ở mức chính sách dù không có thủ tục riêng hay không. Ba nhóm này, được trả lời bằng hồ sơ, là toàn bộ bài kiểm tra an ninh thực tế của một thương vụ tại Việt Nam.
Lời mời trao đổi dành riêng cho nhà đầu tư đang thẩm định một mục tiêu tại Việt Nam
Nếu quý vị đang đánh giá một thương vụ mua lại tại Việt Nam và cần một câu trả lời thẳng về khả năng bị kiểm soát, FLAT Law Firm có thể thực hiện bài tự rà soát ba lớp cho đúng mục tiêu của quý vị: đối chiếu hoạt động doanh thu thật với danh mục tiếp cận thị trường, kiểm tra vị trí toàn bộ đất của mục tiêu theo tiêu chí khu vực nhạy cảm, và xác định giao dịch có chạm ngưỡng thông báo tập trung kinh tế hay không. Buổi trao đổi đầu tiên cho quý vị một bản đồ thủ tục có thời gian dự liệu cho từng khâu, trước khi quý vị ký bất kỳ văn bản ràng buộc nào với bên bán.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng
