Bài viết trước trong cụm này phân tích cơ chế chuyển giá; bài này đi vào câu hỏi khó hơn: khi mới ở mức nghi ngờ, nhà đầu tư thiểu số lấy chứng cứ ở đâu để biến linh cảm thành một vụ kiện đứng vững? Trong tranh chấp chuyển giá nội bộ liên doanh, bên thua thường không thua vì luật không đứng về phía mình, mà thua vì hồ sơ chứng cứ chỉ gồm cảm nhận “giá có vẻ cao”. Tòa án và trọng tài tại Việt Nam đặt nghĩa vụ chứng minh lên vai đương sự, nên cuộc chơi thắng thua được quyết định ngay từ giai đoạn thu thập chứng cứ, rất lâu trước phiên xử đầu tiên.
Tầng chứng cứ thứ nhất: tài liệu nội bộ lấy bằng quyền luật định
Điểm khởi đầu rẻ và chắc nhất là quyền tra cứu tại khoản 2 Điều 115 Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14: cổ đông hoặc nhóm cổ đông từ 5% được xem xét, tra cứu, trích lục sổ biên bản, nghị quyết và quyết định của Hội đồng quản trị, báo cáo tài chính, báo cáo của Ban kiểm soát, hợp đồng và giao dịch phải thông qua Hội đồng quản trị. Yêu cầu nên gửi bằng văn bản, liệt kê cụ thể từng nhóm tài liệu (hợp đồng mua hàng với từng bên liên quan, biên bản chấp thuận giao dịch, hồ sơ chào giá), và lưu bằng chứng giao nhận. Nếu công ty từ chối, văn bản từ chối hoặc sự im lặng kéo dài tự nó trở thành chứng cứ về hành vi che giấu, đồng thời mở quyền yêu cầu Ban kiểm soát kiểm tra từng vấn đề cụ thể theo cùng điều khoản.
Với công ty TNHH, thành viên có quyền tiếp cận sổ sách, báo cáo tài chính và hồ sơ Hội đồng thành viên theo Luật Doanh nghiệp và điều lệ; khi bị cản trở, thành viên có thể khởi kiện yêu cầu buộc công ty cung cấp tài liệu. Kinh nghiệm thực tiễn: nên thu thập theo chuỗi thời gian 3 năm tài chính, vì chuyển giá là hành vi có hệ thống — một kỳ số liệu đơn lẻ rất dễ bị phía đối tác giải thích bằng biến động thị trường.
Tầng chứng cứ thứ hai: kiểm toán đặc biệt và dữ liệu đối chiếu giá
Cần nói thẳng một điểm nhiều nhà đầu tư hiểu nhầm: pháp luật Việt Nam không trao cho cổ đông thiểu số quyền đơn phương chỉ định kiểm toán độc lập vào “khám” công ty bất cứ lúc nào. Kiểm toán báo cáo tài chính hằng năm do Đại hội đồng cổ đông phê duyệt danh sách và quyết định đơn vị kiểm toán. Con đường khả thi gồm: yêu cầu Ban kiểm soát kiểm tra và đề xuất kiểm toán đặc biệt; đưa nội dung kiểm toán đặc biệt vào chương trình họp Đại hội đồng cổ đông; hoặc dùng quyền kiểm toán đặc biệt đã thỏa thuận sẵn trong điều lệ/thỏa thuận cổ đông — đây là lý do điều khoản này phải được đàm phán từ khi thành lập liên doanh.
Về dữ liệu đối chiếu, phương pháp luận của Nghị định 255/2026/NĐ-CP (khung hiện hành thay Nghị định 132/2020/NĐ-CP từ kỳ tính thuế 2026) là tài liệu tham chiếu kỹ thuật tốt nhất: phân tích chức năng, lựa chọn phương pháp xác định giá (so sánh giá giao dịch độc lập, giá bán lại, giá vốn cộng lãi, chiết tách lợi nhuận, so sánh lợi nhuận thuần) và biên độ giá thị trường. Một báo cáo phân tích giá do công ty tư vấn độc lập lập theo đúng phương pháp này có sức nặng chứng cứ cao hơn nhiều so với vài báo giá rời rạc mà phía đối tác dễ dàng bác bỏ.
Tầng chứng cứ thứ ba: biến hồ sơ thành vụ kiện thắng được
Khi khởi kiện theo Điều 161 và Điều 167 (hoặc Điều 67 với công ty TNHH) Luật Doanh nghiệp 2020, nguyên đơn phải chứng minh bốn mắt xích: tồn tại quan hệ liên quan giữa bên giao dịch và cổ đông đa số/người quản lý; giao dịch không được chấp thuận đúng trình tự hoặc bên liên quan đã biểu quyết; giá giao dịch lệch khỏi giá thị trường tại thời điểm giao dịch; và thiệt hại cụ thể của công ty tính bằng tiền. Bộ luật Tố tụng dân sự 92/2015/QH13 đặt nghĩa vụ cung cấp, giao nộp chứng cứ lên đương sự (Điều 6, Điều 91), đồng thời cho phép yêu cầu tòa án thu thập chứng cứ, trưng cầu giám định về giá — công cụ quan trọng khi một phần hồ sơ nằm trong tay đối tác.
Chiến lược thời điểm cũng quan trọng không kém kỹ thuật: nếu có dấu hiệu tài sản hoặc dòng tiền sắp bị tẩu tán, nguyên đơn nên đồng thời xin biện pháp khẩn cấp tạm thời theo Bộ luật Tố tụng dân sự để phong tỏa giao dịch tiếp theo. Ngược lại, nếu bằng chứng giá còn yếu, vội khởi kiện sẽ giúp đối tác “dọn” hồ sơ và thống nhất lời khai; trong trường hợp đó, hoàn thiện báo cáo đối chiếu giá và kết quả kiểm tra của Ban kiểm soát trước khi nộp đơn là lựa chọn khôn ngoan hơn.
Lộ trình thu thập chứng cứ khi nghi ngờ chuyển giá
- Gửi yêu cầu tra cứu tài liệu bằng văn bản theo khoản 2 Điều 115, liệt kê từng nhóm hồ sơ và giữ bằng chứng giao nhận.
- Yêu cầu Ban kiểm soát kiểm tra chuyên đề chuỗi giao dịch với bên liên quan trong tối thiểu 3 năm tài chính.
- Thuê đơn vị tư vấn độc lập lập báo cáo đối chiếu giá theo phương pháp của Nghị định 255/2026/NĐ-CP.
- Truy vết quan hệ sở hữu hưởng lợi của bên bán/bên mua liên quan qua đăng ký doanh nghiệp và dòng thanh toán.
- Đánh giá thời điểm khởi kiện: xin biện pháp khẩn cấp nếu có nguy cơ tẩu tán; hoàn thiện chứng cứ giá nếu hồ sơ còn mỏng.
Câu hỏi thường gặp
Nghi đối tác chuyển giá thì thu thập chứng cứ ở đâu?
Bắt đầu từ tài liệu nội bộ mà luật cho phép tiếp cận: hợp đồng, biên bản chấp thuận giao dịch với bên liên quan, báo cáo tài chính và báo cáo Ban kiểm soát theo khoản 2 Điều 115 Luật Doanh nghiệp 2020. Sau đó bổ sung chứng cứ thị trường bằng báo cáo đối chiếu giá độc lập theo phương pháp của Nghị định 255/2026/NĐ-CP, và chứng cứ quan hệ liên quan từ hồ sơ đăng ký doanh nghiệp. Mọi yêu cầu tài liệu nên bằng văn bản để việc từ chối cũng trở thành chứng cứ.
Thuê kiểm toán độc lập có quyền không?
Không có quyền đơn phương tuyệt đối. Kiểm toán hằng năm do Đại hội đồng cổ đông quyết định đơn vị thực hiện; kiểm toán đặc biệt thường phải đi qua Ban kiểm soát, nghị quyết Đại hội đồng cổ đông, hoặc điều khoản thỏa thuận trước trong điều lệ/thỏa thuận cổ đông. Nếu điều lệ chưa có điều khoản này, thiểu số vẫn có thể yêu cầu Ban kiểm soát kiểm tra từng vấn đề cụ thể theo khoản 2 Điều 115 và dùng kết quả kiểm tra làm nền cho yêu cầu kiểm toán tại kỳ họp cổ đông tiếp theo.
Kiện chuyển giá cần chứng minh những gì?
Bốn mắt xích: quan hệ liên quan giữa bên giao dịch với cổ đông đa số hoặc người quản lý; giao dịch vi phạm trình tự chấp thuận tại Điều 67 hoặc Điều 167 Luật Doanh nghiệp 2020 (gồm việc bên liên quan tham gia biểu quyết); giá giao dịch lệch giá thị trường tại thời điểm giao dịch, chứng minh bằng phân tích đối chiếu giá; và thiệt hại bằng tiền của công ty. Thiếu mắt xích giá hoặc thiệt hại, vụ kiện thường thất bại dù hành vi có thật.
Đối tác tiêu hủy hoặc giấu hồ sơ thì xử lý thế nào?
Bộ luật Tố tụng dân sự 92/2015/QH13 cho phép đương sự yêu cầu tòa án quyết định thu thập chứng cứ khi không tự thu thập được, và yêu cầu trưng cầu giám định. Việc công ty từ chối cung cấp tài liệu mà cổ đông có quyền tra cứu theo Điều 115 cũng có thể bị tòa đánh giá bất lợi cho phía từ chối. Ngoài tố tụng, cổ đông có thể khiếu nại hành vi che giấu tới Ban kiểm soát và đưa vào chương trình họp Đại hội đồng cổ đông như một vấn đề quản trị độc lập.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng