Bất khả kháng và hardship trong hợp đồng: phân biệt và điều khoản nên có năm 2026
Đại dịch, đứt gãy chuỗi cung ứng, biến động tỷ giá, thiên tai — thập kỷ qua dạy doanh nghiệp một bài học đắt giá: hợp đồng không có điều khoản bất khả kháng và hardship (hoàn cảnh thay đổi cơ bản) giống như ra khơi không áo phao.
Bài viết phân biệt hai chế định theo Bộ luật Dân sự 2015 và gợi ý điều khoản hợp đồng nên có năm 2026.
Mục lục
- 1. Bất khả kháng: Điều 156
- 2. Hardship: Điều 420
- 3. Bảng phân biệt
- 4. Những hiểu lầm phổ biến
- 5. Điều khoản hợp đồng nên viết gì
- Câu hỏi thường gặp
- Khi nào cần luật sư
- Căn cứ pháp lý
1. Bất khả kháng: Điều 156
Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015 định nghĩa sự kiện bất khả kháng là sự kiện xảy ra một cách khách quan, không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng cho phép.
Hệ quả pháp lý: bên vi phạm nghĩa vụ do sự kiện bất khả kháng không phải chịu trách nhiệm dân sự — trừ khi có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.
Ba yếu tố phải đồng thời có mặt, và bên viện dẫn phải chứng minh:
- Tính khách quan: sự kiện nằm ngoài ý chí, kiểm soát của bên vi phạm;
- Không lường trước: tại thời điểm giao kết, một bên thận trọng không thể dự đoán;
- Không khắc phục được: đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết mà vẫn không thể thực hiện nghĩa vụ.
2. Hardship: Điều 420
Hoàn cảnh thay đổi cơ bản (hardship) tại Điều 420 BLDS 2015 áp dụng khi hoàn cảnh thay đổi lớn sau khi giao kết, khiến việc thực hiện hợp đồng trở nên cực kỳ khó khăn hoặc mất cân bằng nghiêm trọng quyền lợi các bên — nhưng vẫn có thể thực hiện được (khác với bất khả kháng).
Quy trình luật định:
- Bên bị ảnh hưởng thông báo và yêu cầu đàm phán lại hợp đồng trong thời hạn hợp lý;
- Trong thời gian đàm phán, các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ (trừ thỏa thuận khác);
- Đàm phán thất bại → bên bị ảnh hưởng có quyền yêu cầu Tòa án điều chỉnh hợp đồng hoặc chấm dứt hợp đồng.
Đây là công cụ "cứu" hợp đồng thay vì để nó đổ vỡ — đặc biệt giá trị trong hợp đồng dài hạn (thuê nhà xưởng, cung ứng nguyên liệu, EPC).
3. Bảng phân biệt
| Tiêu chí | Bất khả kháng (Đ156) | Hardship (Đ420) |
|---|---|---|
| Mức độ ảnh hưởng | Không thể thực hiện được | Thực hiện được nhưng cực kỳ khó khăn/mất cân bằng |
| Hệ quả | Miễn trách nhiệm dân sự | Đàm phán lại; Tòa án điều chỉnh/chấm dứt |
| Nghĩa vụ thông báo | Có (chứng minh sự kiện) | Có (yêu cầu đàm phán lại) |
| Trong lúc chờ xử lý | Không thể thực hiện | Vẫn phải tiếp tục thực hiện |
Nhầm lẫn hai chế định là lỗi phổ biến: viện dẫn "bất khả kháng" cho tình huống thực chất chỉ là hardship (ví dụ: giá nguyên liệu tăng 30%) sẽ bị bác vì không đủ yếu tố "không thể thực hiện được".
4. Những hiểu lầm phổ biến
- "Dịch bệnh/thiên tai đương nhiên là bất khả kháng": sai. Phải chứng minh đủ 3 yếu tố và quan hệ nhân quả với vi phạm. Một nhà máy ở vùng không bị phong tỏa khó viện dẫn dịch bệnh để miễn giao hàng;
- "Khó khăn tài chính là bất khả kháng": về nguyên tắc là không. Thiếu tiền, thua lỗ thường không đáp ứng yếu tố khách quan/không khắc phục được;
- "Có điều khoản là xong": điều khoản chỉ phát huy tác dụng nếu được viết rõ ràng, cụ thể — điều khoản chung chung ("các sự kiện bất khả kháng theo quy định pháp luật") đẩy rủi ro tranh cãi về sau.
5. Điều khoản hợp đồng nên viết gì
Một điều khoản bất khả kháng/hardship tốt năm 2026 nên có:
- Định nghĩa + liệt kê sự kiện (thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh, cấm vận, hành vi của cơ quan nhà nước…);
- Nghĩa vụ thông báo: thời hạn (ví dụ: 7–14 ngày), hình thức (văn bản/email), kèm bằng chứng;
- Nghĩa vụ giảm nhẹ: bên bị ảnh hưởng phải áp dụng mọi biện pháp hạn chế thiệt hại;
- Cơ chế hardship: khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản, các bên đàm phán lại trong bao lâu; nếu thất bại thì tạm hoãn, điều chỉnh giá/khối lượng, hay chấm dứt;
- Hậu quả chấm dứt: thanh toán cho phần đã thực hiện, xử lý hàng tồn, bàn giao;
- Cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp (thương lượng → hòa giải → trọng tài/tòa án).
Lưu ý cho giao dịch Việt–Trung: hai bên thường có cách hiểu khác nhau về "bất khả kháng" — nên định nghĩa song ngữ rõ ràng ngay trong hợp đồng, tránh mỗi bên viện dẫn luật nước mình.
Câu hỏi thường gặp
5 câu hỏi (định nghĩa, phân biệt, dịch bệnh, quy trình hardship, nội dung điều khoản) xem đầy đủ trong frontmatter `faq_items`.
Khi nào cần luật sư
Khi bạn cần: soạn/rà soát điều khoản bất khả kháng và hardship trong hợp đồng; đánh giá một sự kiện có đủ điều kiện viện dẫn; đàm phán lại hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi; hoặc tranh tụng về miễn trách nhiệm. Liên hệ FLAT Law Firm — hotline 0988424851.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13), hiệu lực 01/01/2017 — Điều 156 (sự kiện bất khả kháng), Điều 420 (hoàn cảnh thay đổi cơ bản).
