Tình huống: Anh Khải, kỹ sư phần mềm quốc tịch Việt Nam, có căn hộ tại Hà Nội, một tài khoản tiết kiệm tại Singapore và một căn nhà nhỏ tại bang California (Mỹ) mua từ thời du học. Anh lập một bản di chúc duy nhất tại văn phòng công chứng ở Hà Nội, ghi “để lại toàn bộ tài sản của tôi cho vợ và hai con”. Liệu bản di chúc này có “với tay” được tới tài khoản Singapore và căn nhà ở Mỹ?
Đây là mặt còn lại của vấn đề thừa kế có yếu tố nước ngoài: không phải di chúc nước ngoài vào Việt Nam, mà là di chúc Việt Nam ra thế giới.
1. Về nguyên tắc: pháp luật Việt Nam không cấm
Bộ luật Dân sự 2015 (số 91/2015/QH13, còn hiệu lực tại ngày 18/10/2026) không có điều khoản nào cấm công dân Việt Nam định đoạt tài sản ở nước ngoài trong di chúc. Với tài sản là động sản (tài khoản ngân hàng, cổ phiếu, đồ đạc), khoản 1 Điều 680 xác định quan hệ thừa kế theo pháp luật của nước mà người để lại di sản có quốc tịch ngay trước khi chết — tức pháp luật Việt Nam đối với anh Khải — bất kể tài sản đang ở đâu. Về mặt lý thuyết, di chúc của anh Khải bao quát được tài khoản tại Singapore.
Nhưng “bao quát được theo pháp luật Việt Nam” và “được thi hành tại nước ngoài” là hai chuyện khác nhau.
2. Rào cản thực tế tại nước nơi có tài sản
Đối với bất động sản ở nước ngoài: hầu hết các nước áp dụng nguyên tắc “luật nơi có bất động sản” (tương tự khoản 2 Điều 680 của Việt Nam). Căn nhà tại California của anh Khải sẽ chịu sự điều chỉnh của pháp luật bang California khi phân chia — bao gồm quy định về thuế thừa kế, thủ tục probate (thủ tục tòa án xác nhận di chúc) và các giới hạn về người thừa kế theo luật địa phương. Một bản di chúc công chứng tại Hà Nội, dù hợp pháp tuyệt đối tại Việt Nam, vẫn phải trải qua thủ tục công nhận tại tòa án Mỹ mới thi hành được.
Đối với tài khoản ngân hàng ở nước ngoài: ngân hàng tại Singapore sẽ áp dụng quy trình nội bộ và pháp luật Singapore. Thông thường họ yêu cầu: giấy chứng tử, văn bản pháp lý xác nhận quyền thừa kế (grant of probate hoặc tương đương) và giấy tờ nhân thân người thừa kế. Di chúc Việt Nam cần được dịch, hợp pháp hóa và có thể phải qua thủ tục công nhận của tòa án Singapore.
Kết luận thẳng thắn: một bản di chúc Việt Nam hiếm khi đủ để xử lý trôi chảy tài sản ở nhiều quốc gia.
3. Khuyến nghị thực tế: di chúc riêng cho từng pháp luật
Giới luật sư quốc tế thường khuyên khách hàng có tài sản đa quốc gia áp dụng mô hình “một quốc gia — một di chúc”:
- Di chúc tại Việt Nam — điều chỉnh tài sản tại Việt Nam (nhà đất, tài khoản, cổ phần công ty Việt Nam), lập theo hình thức của pháp luật Việt Nam, công chứng tại tổ chức hành nghề công chứng.
- Di chúc tại từng nước có tài sản lớn — ví dụ di chúc riêng theo pháp luật bang California cho căn nhà tại Mỹ, di chúc theo pháp luật Singapore (nếu giá trị tài khoản đủ lớn để biện minh chi phí).
- Điều khoản “không xung đột” trong mỗi bản: ghi rõ bản di chúc này chỉ điều chỉnh tài sản tại quốc gia X và không hủy bỏ, thay thế các di chúc đã lập tại quốc gia khác — tránh rơi vào bẫy khoản 3 Điều 643 (bản sau cùng thay thế bản trước đối với cùng tài sản).
Chi phí lập thêm di chúc ở nước ngoài cần được cân nhắc so với giá trị tài sản tại đó. Với tài khoản nhỏ, đôi khi giải pháp đơn giản hơn là đồng sở hữu tài khoản với vợ/chồng hoặc chỉ định người thụ hưởng (beneficiary designation) theo quy định của ngân hàng nước sở tại — nhiều ngân hàng cho phép điều này mà không cần qua thủ tục thừa kế.
4. Đừng quên nghĩa vụ thuế tại nước nơi có tài sản
Mỗi quốc gia có chế độ thuế thừa kế riêng, và thuế thường đánh vào người nhận hoặc di sản tại nước đó:
- Mỹ: thuế estate liên bang có ngưỡng miễn trừ cao nhưng từng bang có thể đánh thuế riêng; người không phải công dân/thường trú nhân Mỹ chịu chế độ khác.
- Nhiều nước châu Âu đánh thuế thừa kế theo mức lũy tiến dựa trên quan hệ thân thích.
Người thừa kế của anh Khải có thể phải nộp thuế tại Mỹ/Singapore độc lập với nghĩa vụ thuế tại Việt Nam (thuế TNCN 10% trên phần vượt 20 triệu đồng/lần theo Điều 26 Luật 109/2025/QH15 đối với tài sản nhận thừa kế tại Việt Nam). Việt Nam chưa có hiệp định tránh đánh thuế hai lần cho thuế thừa kế với hầu hết các nước, nên cần tính toán tổng gánh nặng thuế trước khi quyết định cấu trúc di chúc.
Câu hỏi thường gặp
1. Tôi chỉ có một tài khoản nhỏ ở nước ngoài (vài nghìn USD), có cần di chúc riêng không?
Thường không cần. Chi phí lập di chúc và làm thủ tục công nhận ở nước ngoài có thể vượt giá trị tài khoản. Hãy kiểm tra xem ngân hàng có cho phép chỉ định người thụ hưởng (payable-on-death) không — đây là cách đơn giản và rẻ nhất cho tài khoản nhỏ.
2. Di chúc tại Việt Nam có cần liệt kê chi tiết tài sản ở nước ngoài không?
Nên liệt kê theo nhóm (“tài khoản ngân hàng tại Singapore”, “bất động sản tại bang California, Mỹ”) để thể hiện ý chí bao quát, nhưng đừng kỳ vọng việc liệt kê chi tiết thay thế được thủ tục tại nước sở tại. Quan trọng hơn là điều khoản chỉ định người thực hiện (executor) và điều khoản không xung đột với di chúc ở nước khác.
3. Tôi có thể lập di chúc tại Đại sứ quán Việt Nam ở nước ngoài cho tài sản tại Việt Nam không?
Được. Theo Điều 638 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc của công dân Việt Nam ở nước ngoài có chứng nhận của cơ quan lãnh sự, đại diện ngoại giao của Việt Nam có giá trị như di chúc được công chứng hoặc chứng thực. Đây là lựa chọn thuận tiện cho kiều bào không về nước được.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng