Ảnh: Tháp CN Tower, Toronto — Nguồn: Pexels, tác giả: Kamal El Douaihy (giấy phép Pexels).
Bức tranh mới: lợi nhuận ở Việt Nam có thể bị đánh thuế bổ sung tại Canada
Một tập đoàn sản xuất có công ty mẹ đặt tại Toronto và nhà máy tại Việt Nam đang hưởng ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp. Kế toán trưởng tập đoàn đặt câu hỏi: với thuế tối thiểu toàn cầu, phần thuế “được giảm” nhờ ưu đãi tại Việt Nam có bị Canada thu lại dưới dạng thuế bổ sung hay không?
Câu trả lời ngắn gọn: có thể — nhưng cơ chế thu không đơn giản là “Canada đánh thuế thay Việt Nam”. Để hiểu đúng, cần nắm ba trụ cột của hệ thống thuế tối thiểu toàn cầu (Pillar Two của OECD/G20) và thứ tự ưu tiên giữa chúng.
Canada đã làm gì: Đạo luật Thuế tối thiểu toàn cầu
Canada đã ban hành Đạo luật Thuế tối thiểu toàn cầu (Global Minimum Tax Act) vào tháng 6/2024, áp dụng cho các tập đoàn đa quốc gia có doanh thu hợp nhất từ 750 triệu EUR trở lên. Mục tiêu: đảm bảo các tập đoàn này chịu thuế suất thực tế tối thiểu 15% trên lợi nhuận tại từng quốc gia, tính theo từng khu vực tài phán.
Ba công cụ chính theo lộ trình Canada đã công bố:
1. Quy tắc tính thuế bổ sung nội địa đạt chuẩn (QDMTT). Đánh thuế bổ sung đối với lợi nhuận phát sinh tại Canada nếu thuế suất thực tế tại Canada dưới 15%. Có hiệu lực cho năm tài chính bắt đầu từ ngày 31/12/2023 trở đi.
2. Quy tắc hòa nhập thu nhập (IIR). Cho phép Canada đánh thuế bổ sung đối với công ty mẹ tại Canada tương ứng với phần lợi nhuận chịu thuế thấp của các công ty con ở nước ngoài — bao gồm công ty con tại Việt Nam. Cùng có hiệu lực cho năm tài chính bắt đầu từ ngày 31/12/2023 trở đi.
3. Quy tắc lợi nhuận chịu thuế thấp (UTPR). Cơ chế “lưới an toàn” khi IIR và QDMTT đều không thu được: phân bổ thuế bổ sung cho các thực thể trong tập đoàn. Theo dự thảo sửa đổi (Bill C-31), UTPR tại Canada được lùi thời điểm áp dụng sang năm tài chính bắt đầu từ ngày 31/12/2025 trở đi.
Nghĩa vụ kê khai đầu tiên (tờ khai thông tin, thông báo và thuế phát sinh) đến hạn vào khoảng 30/6/2026. Ngay cả khi không phát sinh thuế bổ sung phải nộp, tập đoàn thuộc phạm vi điều chỉnh vẫn có nghĩa vụ kê khai/thông báo với cơ quan thuế Canada.
Phía Việt Nam: thuế bổ sung được thu ngay tại nguồn
Việt Nam đã nội luật hóa thuế tối thiểu toàn cầu thông qua Nghị quyết số 107/2023/QH15 của Quốc hội (hiệu lực từ 01/01/2024, áp dụng từ năm tài chính 2024) và Nghị định số 236/2025/NĐ-CP của Chính phủ (ban hành 29/8/2025, hiệu lực từ 15/10/2025, áp dụng từ năm tài chính 2024) quy định chi tiết.
Điểm mấu chốt: Việt Nam áp dụng cơ chế thuế bổ sung tối thiểu nội địa đạt chuẩn (QDMTT). Nếu thuế suất thực tế của công ty con tại Việt Nam dưới 15% do hưởng ưu đãi, Việt Nam sẽ thu phần thuế bổ sung ngay tại Việt Nam, thay vì để Canada thu qua IIR.
Thứ tự ưu tiên này có ý nghĩa thực tế lớn: khi Việt Nam đã thu QDMTT, số thuế bổ sung mà Canada có thể thu qua IIR đối với cùng khoản lợi nhuận đó giảm tương ứng. Nói cách khác, ưu đãi thuế tại Việt Nam không còn giúp tập đoàn “tiết kiệm” thuế toàn cầu như trước — phần chênh lệch đến 15% sẽ bị thu, chỉ khác là thu tại Việt Nam thay vì tại Canada.
Những điểm tập đoàn cần rà soát ngay
Xác định phạm vi áp dụng. Ngưỡng 750 triệu EUR doanh thu hợp nhất tính cho toàn tập đoàn, không phải riêng công ty con tại Việt Nam. Nhiều tập đoàn tầm trung lầm tưởng mình “nhỏ” nhưng khi cộng gộp toàn cầu lại vượt ngưỡng.
Tính thuế suất thực tế (ETR) tại Việt Nam. ETR tính theo chuẩn GloBE khác với thuế suất danh nghĩa; các khoản điều chỉnh (thuế hoãn lại, thu nhập loại trừ gắn với tài sản hữu hình và lao động — substance-based income exclusion) ảnh hưởng trực tiếp đến số thuế bổ sung.
Tận dụng cơ chế an toàn giai đoạn chuyển tiếp. Các quy tắc an toàn dựa trên báo cáo CbCR (transitional CbCR safe harbour) cho phép coi thuế bổ sung bằng 0 nếu đáp ứng các tiêu chí về doanh thu, lợi nhuận hoặc ETR đơn giản trong giai đoạn chuyển tiếp. Đây là “phao cứu sinh” về mặt tuân thủ cho các năm đầu.
Rà soát cấu trúc nắm giữ. Với tập đoàn có công ty mẹ tại Canada và chuỗi sở hữu qua nhiều nước, cần xác định thực thể nào là đối tượng nộp thuế bổ sung theo IIR, tránh tính trùng hoặc bỏ sót giữa các khu vực tài phán.
Chuẩn bị dữ liệu từ sớm. Tính ETR theo từng nước đòi hỏi dữ liệu kế toán — thuế chi tiết mà hệ thống báo cáo hiện tại của nhiều doanh nghiệp chưa đáp ứng. Hạn kê khai đầu tiên (30/6/2026) đang đến gần.
Kết luận
Thuế tối thiểu toàn cầu tại Canada không “đánh thuế hai lần” lên lợi nhuận tại Việt Nam, nhưng nó khép lại kỷ nguyên mà ưu đãi thuế ở một nước đồng nghĩa với tiết kiệm thuế toàn cầu. Với tập đoàn có công ty mẹ tại Canada và công ty con ở Việt Nam, kịch bản thực tế là: Việt Nam thu thuế bổ sung nội địa đạt chuẩn trước (theo Nghị quyết 107/2023/QH15 và Nghị định 236/2025/NĐ-CP), Canada chỉ thu phần còn lại qua IIR nếu có. Doanh nghiệp cần tính toán lại hiệu quả thực của các ưu đãi thuế đang hưởng và chuẩn bị nghĩa vụ kê khai — vì “không phải nộp thuế bổ sung” không đồng nghĩa “không phải kê khai”.
Câu hỏi thường gặp
Tập đoàn có doanh thu dưới 750 triệu EUR có bị ảnh hưởng không?
Không thuộc phạm vi bắt buộc của Pillar Two. Tuy nhiên nếu là thành viên của tập đoàn lớn hơn vượt ngưỡng, các quy tắc vẫn có thể áp dụng gián tiếp qua công ty mẹ.
Việt Nam đã thu QDMTT thì Canada còn thu IIR nữa không?
Về nguyên tắc, số thuế bổ sung đã nộp theo QDMTT đạt chuẩn tại Việt Nam được trừ khi tính thuế bổ sung theo IIR tại Canada đối với cùng khoản lợi nhuận, nên không bị đánh trùng. Nhưng nghĩa vụ kê khai tại Canada vẫn tồn tại.
UTPR tại Canada áp dụng từ khi nào?
Theo lộ trình hiện tại, UTPR áp dụng cho năm tài chính bắt đầu từ ngày 31/12/2025 trở đi (đã được lùi một năm so với đề xuất ban đầu). Doanh nghiệp nên theo dõi văn bản chính thức vì lộ trình có thể tiếp tục điều chỉnh.
Công ty con tại Việt Nam đang hưởng ưu đãi thuế có bị thu hồi ưu đãi không?
Ưu đãi theo pháp luật Việt Nam vẫn có hiệu lực; thuế tối thiểu toàn cầu không “hủy” ưu đãi mà thu thêm phần thuế bổ sung để đưa thuế suất thực tế lên tối thiểu 15%. Hiệu quả kinh tế của ưu đãi vì thế giảm đi đáng kể.
Cần chuẩn bị gì trước hạn kê khai 30/6/2026?
Xác định tập đoàn có thuộc phạm vi không; tính thử ETR tại từng nước theo chuẩn GloBE; kiểm tra điều kiện áp dụng safe harbour giai đoạn chuyển tiếp; và xây dựng quy trình thu thập dữ liệu kế toán — thuế phục vụ tờ khai thông tin.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng
