Bán hàng đa cấp là lĩnh vực bị quản lý chặt nhất trong toàn bộ nhóm phân phối, vì mô hình này từng bị biến tướng thành các đường dây lừa đảo huy động tiền. Với doanh nghiệp có vốn nước ngoài, pháp luật Việt Nam không cấm đa cấp nhưng đặt một bộ lọc đầu vào rất cứng theo Nghị định 40/2018/NĐ-CP được sửa đổi bởi Nghị định 18/2023/NĐ-CP: vốn điều lệ tối thiểu, ký quỹ bằng tiền thật tại ngân hàng, mẫu hợp đồng và kế hoạch trả thưởng phải nộp từ trước, và máy chủ quản lý mạng lưới phải đặt tại Việt Nam. Bài viết trình bày các điều kiện cấp giấy chứng nhận đăng ký hoạt động, mức và cơ chế ký quỹ, cơ quan cấp phép và chế tài đối với hoạt động đa cấp không phép.
Điều kiện đăng ký hoạt động bán hàng đa cấp
Theo Điều 7 khoản 1 Nghị định 40/2018/NĐ-CP, tổ chức được cấp giấy chứng nhận đăng ký hoạt động bán hàng đa cấp phải là tổ chức được đăng ký thành lập tại Việt Nam theo quy định pháp luật và chưa từng bị thu hồi giấy chứng nhận này. Điều kiện tài chính đầu vào là vốn điều lệ tối thiểu 10 tỷ đồng. Nhóm điều kiện thứ ba thuộc về bộ tài liệu vận hành phải tồn tại trước khi được cấp phép: mẫu hợp đồng tham gia bán hàng đa cấp đáp ứng các nội dung bắt buộc của nghị định, quy tắc hoạt động của doanh nghiệp, kế hoạch trả thưởng và chương trình đào tạo cơ bản cho người tham gia với thời lượng tối thiểu 08 giờ. Nhóm điều kiện thứ tư thuộc về hạ tầng quản trị: hệ thống công nghệ thông tin quản lý mạng lưới người tham gia có máy chủ đặt tại Việt Nam, trang thông tin điện tử cung cấp thông tin theo quy định và hệ thống tiếp nhận, giải quyết khiếu nại, thắc mắc của người tham gia. Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài thành lập tại Việt Nam áp dụng cùng điều kiện này như doanh nghiệp trong nước, và đồng thời phải thỏa mãn điều kiện tiếp cận thị trường của pháp luật đầu tư đối với hoạt động dự kiến. Hồ sơ đăng ký ngoài các tài liệu trên còn gắn với nghĩa vụ ký quỹ trình bày ở phần sau.
Ký quỹ: 5% vốn điều lệ, tối thiểu 10 tỷ đồng
Ký quỹ là cơ chế bảo đảm tài chính đặc trưng của bán hàng đa cấp tại Việt Nam. Theo khoản 2 Điều 50 Nghị định 40/2018/NĐ-CP, doanh nghiệp bán hàng đa cấp có nghĩa vụ ký quỹ bằng tiền với số tiền tương đương 5% vốn điều lệ của doanh nghiệp nhưng không thấp hơn 10 tỷ đồng, tại một ngân hàng thương mại hoặc chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam nơi doanh nghiệp mở tài khoản chính. Với vốn điều lệ ở mức tối thiểu 10 tỷ đồng, số tiền ký quỹ không phải 500 triệu mà là 10 tỷ đồng vì sàn tối thiểu điều khiển — điểm này thường bị đọc sai trong các bản kế hoạch tài chính. Khoản ký quỹ bị phong tỏa trong suốt quá trình hoạt động và chỉ được xử lý theo quy định khi doanh nghiệp chấm dứt hoạt động hợp pháp, bị thu hồi giấy chứng nhận hoặc để thực hiện nghĩa vụ của doanh nghiệp với người tham gia theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền trong các trường hợp luật định. Ký quỹ không phải vốn điều lệ thứ hai: vốn điều lệ nằm trong hoạt động của doanh nghiệp, trong khi ký quỹ là tiền bị giữ ngoài chu trình kinh doanh để bảo đảm trách nhiệm của mô hình đối với mạng lưới người tham gia.
Giấy phép xin ở đâu và danh mục hàng cấm đa cấp
Giấy chứng nhận đăng ký hoạt động bán hàng đa cấp do Bộ Công Thương cấp thông qua cơ quan quản lý cạnh tranh thuộc Bộ — là giấy phép cấp trung ương duy nhất cho lĩnh vực này, không có phân cấp cho địa phương. Doanh nghiệp nộp hồ sơ đăng ký theo mẫu của Nghị định 40/2018/NĐ-CP và chỉ được tổ chức mạng lưới, ký hợp đồng tham gia sau khi được cấp giấy chứng nhận; các thay đổi về hợp đồng mẫu, quy tắc hoạt động, kế hoạch trả thưởng trong quá trình hoạt động phải thực hiện thủ tục sửa đổi, bổ sung đăng ký theo quy định. Một giới hạn nội dung quan trọng là danh mục hàng hóa cấm kinh doanh theo phương thức đa cấp: thuốc; trang thiết bị y tế; thuốc thú y; thuốc bảo vệ thực vật; hóa chất, chế phẩm diệt côn trùng và vi khuẩn dùng trong lĩnh vực y tế và gia dụng thuộc diện hạn chế hoặc cấm sử dụng; các loại hóa chất nguy hiểm; và sản phẩm là nội dung thông tin số. Doanh nghiệp có vốn nước ngoài trong lĩnh vực thực phẩm chức năng — nhóm hàng đa cấp phổ biến nhất — phải đồng thời thỏa mãn pháp luật chuyên ngành về thực phẩm và các điều kiện quảng cáo, công bố sản phẩm, và hàng nhập khẩu vào kênh đa cấp phải tuân thủ tầng phân phối và các điều kiện đầu tư tương ứng.
Hoạt động đa cấp không phép bị phạt thế nào
Hoạt động bán hàng đa cấp khi chưa có giấy chứng nhận đăng ký là hành vi bị cấm tuyệt đối và là nhóm vi phạm bị chế tài nặng nhất trong lĩnh vực phân phối. Ở tầng hành chính, hoạt động đa cấp bất chính và không đăng ký chịu mức phạt tiền thuộc nhóm cao nhất của khung xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại hiện hành, kèm các biện pháp tịch thu tang vật, phương tiện và buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp. Ở tầng hình sự, khi hành vi đủ yếu tố cấu thành, người tổ chức và pháp nhân có thể bị truy cứu theo Điều 217a Bộ luật Hình sự về tội vi phạm quy định về kinh doanh theo phương thức đa cấp, với khung hình phạt tù đối với cá nhân và phạt tiền lên tới hàng tỷ đồng đối với pháp nhân thương mại. Bên cạnh chế tài, hoạt động không phép còn làm vô hiệu mọi vị thế tuân thủ của doanh nghiệp: hợp đồng tham gia ký trong trạng thái không phép là căn cứ để người tham gia yêu cầu bảo vệ quyền lợi và cơ quan quản lý vào cuộc can thiệp trên diện rộng. Thông điệp thực hành rất rõ ràng: trong bán hàng đa cấp, giấy chứng nhận đăng ký không phải thủ tục bổ sung sau khai trương mà là điều kiện tồn tại của mô hình — không có giấy chứng nhận thì không có hoạt động, kể cả hoạt động thử nghiệm với quy mô nhỏ.
Lưu ý vận hành cho doanh nghiệp có vốn nước ngoài
Sau khi được cấp phép, doanh nghiệp đa cấp vẫn sống trong một chế độ giám sát liên tục: nghĩa vụ thông báo danh sách và thông tin người tham gia, chế độ báo cáo định kỳ về hoạt động bán hàng đa cấp cho cơ quan quản lý tại các tỉnh nơi hoạt động và Bộ Công Thương, nghĩa vụ đào tạo cơ bản và cấp thẻ thành viên cho người tham gia, cùng các quy tắc về trả thưởng và cấm hành vi lôi kéo bất chính theo Nghị định 40/2018/NĐ-CP. Doanh nghiệp có vốn nước ngoài còn cần kiểm soát hai điểm dễ vướng: kế hoạch trả thưởng không được thiết kế theo hướng thu nhập chủ yếu tới từ việc tuyển người mới thay vì từ bán hàng hóa thật, và tài liệu đào tạo, quảng cáo tại Việt Nam phải khớp với bộ hồ sơ đã đăng ký — mọi phiên bản tài liệu lưu hành ngoài hồ sơ đăng ký đều là rủi ro tuân thủ. Với chế độ ký quỹ và giám sát này, đa cấp là lĩnh vực mà doanh nghiệp nên đầu tư vào bộ máy tuân thủ trước khi đầu tư vào mạng lưới bán hàng.
Câu hỏi thường gặp
Kinh doanh bán hàng đa cấp có vốn nước ngoài thì điều kiện gì?
Theo Điều 7 khoản 1 Nghị định 40/2018/NĐ-CP sửa đổi bởi Nghị định 18/2023/NĐ-CP: tổ chức thành lập tại Việt Nam, chưa từng bị thu hồi giấy chứng nhận đăng ký hoạt động bán hàng đa cấp; vốn điều lệ tối thiểu 10 tỷ đồng; có mẫu hợp đồng tham gia, quy tắc hoạt động, kế hoạch trả thưởng và chương trình đào tạo cơ bản tối thiểu 08 giờ; hệ thống công nghệ thông tin quản lý mạng lưới với máy chủ tại Việt Nam; trang thông tin điện tử; và hệ thống tiếp nhận, giải quyết khiếu nại. Doanh nghiệp có vốn nước ngoài áp dụng cùng điều kiện cộng điều kiện tiếp cận thị trường đầu tư.
Mức ký quỹ bao nhiêu?
Mức ký quỹ là 5% vốn điều lệ nhưng không thấp hơn 10 tỷ đồng theo khoản 2 Điều 50 Nghị định 40/2018/NĐ-CP, ký quỹ bằng tiền tại ngân hàng thương mại hoặc chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam nơi doanh nghiệp mở tài khoản chính. Với vốn điều lệ tối thiểu 10 tỷ đồng, sàn 10 tỷ điều khiển nên ký quỹ thực tế là 10 tỷ — không phải 500 triệu. Khoản ký quỹ bị phong tỏa suốt thời gian hoạt động và chỉ xử lý khi chấm dứt hợp pháp, bị thu hồi giấy chứng nhận hoặc để thực hiện nghĩa vụ với người tham gia theo quyết định cơ quan có thẩm quyền.
Giấy phép bán hàng đa cấp xin ở đâu?
Giấy chứng nhận đăng ký hoạt động bán hàng đa cấp do Bộ Công Thương cấp qua cơ quan quản lý cạnh tranh thuộc Bộ — giấy phép trung ương duy nhất, không phân cấp địa phương. Doanh nghiệp nộp hồ sơ theo Nghị định 40/2018/NĐ-CP và chỉ tổ chức mạng lưới, ký hợp đồng tham gia sau khi được cấp giấy. Hàng hóa cấm kinh doanh đa cấp gồm thuốc, trang thiết bị y tế, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất và chế phẩm diệt côn trùng thuộc diện hạn chế hoặc cấm, hóa chất nguy hiểm và sản phẩm nội dung thông tin số.
Hoạt động đa cấp không phép thì bị phạt thế nào?
Hoạt động không phép bị cấm tuyệt đối: hành chính chịu mức phạt thuộc nhóm cao nhất của khung xử phạt thương mại hiện hành kèm tịch thu tang vật và buộc nộp lại lợi bất hợp pháp; khi đủ yếu tố, truy cứu hình sự theo Điều 217a Bộ luật Hình sự về tội vi phạm quy định về kinh doanh theo phương thức đa cấp với hình phạt tù cho cá nhân và phạt tiền tới hàng tỷ đồng cho pháp nhân thương mại. Không có giấy chứng nhận thì không có bất kỳ hoạt động đa cấp hợp pháp nào, kể cả quy mô thử nghiệm nhỏ.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng