Từ 01/01/2026, cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU (CBAM) bước vào giai đoạn chính thức: nhà nhập khẩu vào EU phải mua chứng chỉ tương ứng với phát thải ẩn trong hàng hóa, với giá neo theo thị trường ETS. Với doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu thép, nhôm, xi măng, phân bón, câu hỏi sống còn không còn là có bị tác động hay không, mà là phát thải của mình được đo thế nào và giá carbon đã trả trong nước được khấu trừ ra sao.
Cơ chế khấu trừ giá carbon nội địa trong CBAM hoạt động thế nào
Quy định (EU) 2023/956 thiết kế CBAM theo nguyên tắc bù trừ: nghĩa vụ chứng chỉ của nhà nhập khẩu được giảm tương ứng với giá carbon đã trả thực tế tại nước sản xuất cho lượng phát thải ẩn đó, theo Điều 35 của quy định. Giá carbon được công nhận phải là nghĩa vụ tài chính thực nộp — thuế carbon hoặc giá mua hạn ngạch trong hệ thống ETS của nước xuất xứ — có chứng từ chứng minh. Đây là lý do một hệ thống định giá carbon nội địa không làm doanh nghiệp Việt Nam thiệt: mỗi đồng giá carbon trả trong nước có chứng từ rõ ràng là một đồng giảm nghĩa vụ tại biên giới EU.
Ngược lại, hai thứ không được khấu trừ cần nói rõ để tránh kỳ vọng sai: tín chỉ carbon tự nguyện mua trên thị trường quốc tế không thay thế được chứng chỉ CBAM, và chi phí đầu tư giảm phát thải tự thân không phải là giá carbon đã nộp. Trong giai đoạn chính thức từ 2026, nhà nhập khẩu EU khai báo phát thải ẩn theo năm, mua và nộp chứng chỉ theo giá đấu giá ETS bình quân; doanh nghiệp Việt Nam ở đầu chuỗi phải cung cấp được số liệu phát thải theo đúng phương pháp luận của EU, nếu không nhà nhập khẩu buộc dùng giá trị mặc định bất lợi.
Chuẩn bị dữ liệu MRV và lộ trình giá carbon nội địa của Việt Nam
Nền tảng dữ liệu là hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm tra (MRV): Việt Nam đã có khung kiểm kê khí nhà kính tại Nghị định 06/2022/NĐ-CP với danh mục cơ sở phát thải lớn phải kiểm kê và báo cáo. Tuy nhiên chuẩn kiểm kê trong nước và phương pháp tính phát thải ẩn theo CBAM không trùng nhau hoàn toàn — CBAM yêu cầu dữ liệu ở cấp độ sản phẩm, tách phát thải trực tiếp và phát thải từ điện năng tiêu thụ, với hồ sơ theo dõi ở cấp nhà máy. Doanh nghiệp xuất khẩu vào EU nên xây dựng hệ thống MRV hai lớp: tuân thủ báo cáo trong nước, đồng thời ánh xạ dữ liệu sang mẫu biểu CBAM và lưu vết chuỗi số liệu ít nhất theo chu kỳ khai báo của đối tác EU.
Về phía chính sách nội địa, Việt Nam chưa có thuế carbon tại thời điểm viết bài; thị trường carbon theo Quyết định 232/QĐ-TTg đang ở giai đoạn thí điểm sàn giao dịch đến 2028 và vận hành chính thức từ 2029. Khi hệ thống phân bổ hạn ngạch và giao dịch trong nước vận hành, giá carbon trả trong nước của doanh nghiệp thuộc diện bị phân bổ mới trở thành khoản được xét khấu trừ theo Điều 35 CBAM. Trong thời gian chờ đợi, lợi thế cạnh tranh nằm ở dữ liệu phát thải thấp và minh bạch: cùng một mặt hàng thép, nhà máy có cường độ phát thải thấp hơn sẽ khiến khách hàng EU tốn ít chứng chỉ hơn.
Kết luận và khuyến nghị
Doanh nghiệp thuộc các ngành CBAM nên làm ngay ba việc: xây dựng bộ số liệu phát thải ẩn theo phương pháp EU cho từng dòng sản phẩm xuất khẩu; chèn vào hợp đồng với khách EU điều khoản chia sẻ dữ liệu phát thải và phân bổ chi phí chứng chỉ CBAM khi cơ chế chính thức áp giá; và theo dõi lộ trình thị trường carbon trong nước để, khi giá carbon nội địa hình thành, hồ sơ nộp thuế, phí của doanh nghiệp đủ chuẩn làm bằng chứng khấu trừ tại EU. Chuẩn bị sớm theo hướng này biến CBAM từ một khoản chi bất ngờ thành một lợi thế đàm phán với người mua.
Câu hỏi thường gặp
1. Cơ chế khấu trừ giá carbon nội địa khi tính CBAM hoạt động ra sao?
Theo Điều 35 Quy định (EU) 2023/956, người khai báo CBAM được giảm số chứng chỉ phải nộp tương ứng với giá carbon đã trả thực tế tại nước xuất xứ cho lượng phát thải ẩn của hàng hóa, với điều kiện chứng minh được bằng chứng từ hợp lệ. Giá carbon được tính là số tiền đã nộp dưới dạng thuế carbon hoặc chi phí hạn ngạch trong hệ thống giao dịch phát thải của nước sản xuất, sau khi trừ các khoản hoàn lại hay miễn giảm. Nếu Việt Nam chưa áp giá carbon cho ngành đó, khoản khấu trừ tương ứng bằng không và nghĩa vụ CBAM được tính trọn theo cường độ phát thải.
2. Doanh nghiệp cần chuẩn bị dữ liệu phát thải theo chuẩn nào (MRV)?
Dữ liệu cần theo chuẩn đo đạc, báo cáo, thẩm tra (MRV) tương thích phương pháp luận CBAM: phát thải trực tiếp từ quá trình sản xuất và phát thải gián tiếp từ điện năng tiêu thụ, tính ở cấp độ từng loại hàng hóa theo mã CN, từ dữ liệu hoạt động cấp nhà máy (sản lượng, tiêu hao nhiên liệu, nguyên liệu, hệ số phát thải). Doanh nghiệp đã kiểm kê khí nhà kính theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP có nền dữ liệu ban đầu nhưng vẫn phải ánh xạ sang định dạng CBAM và tổ chức thẩm tra độc lập khi đối tác EU yêu cầu. Số liệu không chứng minh được sẽ bị thay bằng giá trị mặc định có xu hướng cao hơn thực tế.
3. Ngành thép, nhôm, xi măng, phân bón chịu tác động đầu tiên?
Đúng vậy, đây là bốn trong sáu nhóm hàng của giai đoạn đầu CBAM, cùng với điện và hydro. Doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu thép và sản phẩm thép, nhôm, xi măng, phân đạm, phân bón hỗn hợp vào EU thuộc diện khách hàng của mình phải khai báo và, từ giai đoạn chính thức 2026, phải nộp chứng chỉ tương ứng phát thải ẩn. Tác động truyền qua chuỗi: nhà nhập khẩu EU sẽ yêu cầu số liệu phát thải từ nhà sản xuất Việt Nam và thường đàm phán lại giá để chia sẻ chi phí chứng chỉ, nên tác động tài chính đến doanh nghiệp Việt Nam là thật dù nghĩa vụ nộp chứng chỉ về hình thức thuộc về phía EU.
4. Có nên mua tín chỉ carbon để giảm nghĩa vụ CBAM?
Không. CBAM không chấp nhận tín chỉ carbon tự nguyện để bù trừ nghĩa vụ chứng chỉ: nghĩa vụ được tính trên phát thải ẩn thực tế của hàng hóa trừ đi giá carbon đã nộp tại nước xuất xứ theo Điều 35, và tín chỉ tự nguyện không phải là giá carbon đã nộp trong hệ thống bắt buộc. Mua tín chỉ vẫn có giá trị cho mục tiêu ESG và cam kết khí hậu tự nguyện của doanh nghiệp, nhưng không làm giảm hóa đơn CBAM. Muốn giảm nghĩa vụ này, doanh nghiệp chỉ có hai đường thật: hạ cường độ phát thải của sản phẩm, hoặc vận hành trong một hệ thống giá carbon nội địa được ghi nhận.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng
