Đầu tư của Canada vào Việt Nam theo CPTPP: bảo hộ Chương 9 và cơ chế ISDS áp dụng ra sao

Trả lời trực tiếp: Canada và Việt Nam đều là thành viên CPTPP (hiệu lực với Việt Nam từ 14/01/2019; với Canada từ 30/12/2018), và không giống một số cặp thành viên khác, Canada – Việt Nam KHÔNG có thư song phương loại trừ cơ chế kiện nhà nước của nhà đầu tư (ISDS). Hệ quả: nhà đầu tư Canada tại Việt Nam được hưởng đầy đủ bảo hộ thực chất của Chương 9 (đối xử quốc gia, tối huệ quốc, tiêu chuẩn đối xử tối thiểu, chống trưng mua không bồi thường) và có quyền khởi kiện Việt Nam ra trọng tài đầu tư sau 6 tháng tham vấn không thành. Đây là “lá chắn” pháp lý mà nhà đầu tư cần hiểu đúng phạm vi — kể cả giới hạn của nó.

Bảo hộ thực chất theo Chương 9 CPTPP

Chương 9 (Đầu tư) của CPTPP quy định các nghĩa vụ cốt lõi của nước tiếp nhận đầu tư: đối xử quốc gia (Điều 9.4 — không đối xử kém thuận lợi hơn nhà đầu tư trong nước trong hoàn cảnh tương tự), đối xử tối huệ quốc (Điều 9.5), tiêu chuẩn đối xử tối thiểu theo tập quán quốc tế bao gồm đối xử công bằng, hợp lý và bảo hộ, an ninh đầy đủ (Điều 9.6), và cấm trưng mua, trưng thu trực tiếp hoặc gián tiếp trừ khi vì mục đích công cộng, không phân biệt đối xử, đúng trình tự pháp luật và có bồi thường kịp thời, đầy đủ, hiệu quả (Điều 9.8). Các bảo hộ này áp dụng cho nhà đầu tư Canada tại Việt Nam như mọi nhà đầu tư thành viên CPTPP khác.

ISDS: tham vấn 6 tháng rồi mới được kiện

Mục B Chương 9 cho phép nhà đầu tư khởi kiện nước tiếp nhận đầu tư ra trọng tài quốc tế, nhưng có điều kiện thủ tục chặt chẽ: nhà đầu tư phải gửi thông báo ý định và trải qua ít nhất 6 tháng tham vấn, đàm phán với chính phủ nước sở tại (Điều 9.19.1) trước khi nộp đơn kiện. Đây không phải cơ chế “kiện ngay khi có tranh chấp” — 6 tháng là cửa sổ bắt buộc để hai bên dàn xếp. Ngoài ra còn có điều khoản từ chối lợi ích (Điều 9.15) cho phép nước sở tại từ chối bảo hộ với công ty “vỏ bọc” không có hoạt động kinh doanh thực chất.

Điểm đặc biệt của cặp Canada – Việt Nam: không có thư loại trừ ISDS

Một chi tiết ít được chú ý: New Zealand đã ký thư song phương với 5 nước (Brunei, Malaysia, Việt Nam, Úc, Peru) loại trừ áp dụng bắt buộc ISDS; Canada cũng có thư tương tự với Úc và New Zealand. Nhưng Canada – Việt Nam KHÔNG có thư loại trừ — nghĩa là ISDS áp dụng đầy đủ giữa hai nước. Nhà đầu tư Canada không bị giới hạn bởi các ngoại lệ song phương này, nhưng cũng cần lưu ý tuyên bố chung của Canada, Chile và New Zealand khẳng định quyền điều tiết của nhà nước vì lợi ích công cộng — các biện pháp quản lý không phân biệt đối xử vì mục đích công cộng hợp pháp khó bị coi là trưng mua gián tiếp.

Nhà đầu tư Canada cần chuẩn bị gì từ đầu

Để “lá chắn” CPTPP thực sự dùng được khi cần, nhà đầu tư nên: (1) cấu trúc đầu tư rõ ràng qua pháp nhân Canada có hoạt động thực chất (tránh bị áp điều khoản từ chối lợi ích); (2) lưu trữ đầy đủ hồ sơ chứng minh biện pháp của cơ quan Việt Nam gây thiệt hại và mối liên hệ nhân quả; (3) trước khi nghĩ đến kiện, tận dụng 6 tháng tham vấn một cách nghiêm túc — phần lớn tranh chấp đầu tư được dàn xếp ở giai đoạn này với chi phí thấp hơn nhiều so với trọng tài. Và quan trọng nhất: ISDS chỉ bảo vệ trước hành vi của nhà nước, không thay thế việc quản trị rủi ro thương mại thông thường.

Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng.