Công ty mua nguyên liệu giá cao gấp rưỡi thị trường — nhà cung cấp là công ty do vợ giám đốc đứng tên. Giám đốc ký hợp đồng thuê xe công ty với giá "trên trời" — bên cho thuê là công ty của chính giám đốc. Đây là giao dịch tư lợi (self-dealing) — và pháp luật không cấm tuyệt đối, nhưng đặt dưới kiểm soát chặt chẽ.
1. Giao dịch nào phải được chấp thuận? Điều 167
Khoản 1 Điều 167 Luật Doanh nghiệp 2020 liệt kê các giao dịch giữa công ty với người có liên quan phải được ĐHĐCĐ hoặc HĐQT chấp thuận: (a) cổ đông/người đại diện ủy quyền sở hữu trên 10% cổ phần phổ thông và người có liên quan của họ; (b) thành viên HĐQT, Giám đốc/TGĐ và người có liên quan của họ — "công ty sân sau" của giám đốc (do giám đốc hoặc người có liên quan sở hữu, điều hành) rơi đúng vào đây; (c) doanh nghiệp mà người quản lý phải kê khai theo khoản 2 Điều 164. Nghĩa vụ đi kèm: người quản lý phải kê khai lợi ích liên quan (Điều 164) và hành xử trung thực, trung thành (Điều 165) — giấu quan hệ đã là vi phạm.
2. Ai chấp thuận, theo thủ tục nào?
Khoản 2 Điều 167: HĐQT chấp thuận giao dịch có giá trị nhỏ hơn 35% tổng giá trị tài sản (theo báo cáo tài chính gần nhất). Người đại diện công ty phải thông báo cho thành viên HĐQT, Kiểm soát viên về đối tượng có liên quan + gửi dự thảo hợp đồng; HĐQT quyết định trong 15 ngày; thành viên có lợi ích liên quan không được biểu quyết. Khoản 3: giao dịch từ 35% trở lên do ĐHĐCĐ chấp thuận — cổ đông có lợi ích liên quan không biểu quyết, và chỉ được thông qua khi có ≥65% tổng số phiếu biểu quyết còn lại tán thành. Ngưỡng 35% và nguyên tắc "người liên quan không biểu quyết" là hai chốt chặn chính.
3. Không chấp thuận đúng quy định: vô hiệu + bồi thường
Khoản 4 Điều 167 là "thanh gươm": hợp đồng, giao dịch ký không đúng quy định thì bị vô hiệu và xử lý theo pháp luật; người ký, cổ đông, thành viên HĐQT, Giám đốc/TGĐ có liên quan phải liên đới bồi thường thiệt hại phát sinh và hoàn trả cho công ty khoản lợi thu được từ giao dịch đó. Thực tế xử lý: cổ đông/nhóm ≥1% khởi kiện theo Điều 166 (tự mình hoặc nhân danh công ty) yêu cầu tuyên vô hiệu + bồi thường; hoặc công ty tự khởi kiện đòi lại khoản lợi. Lưu ý: không phải mọi giao dịch với "sân sau" đều xấu — nếu giá thị trường, chấp thuận đúng thủ tục, giao dịch hoàn toàn hợp pháp.
4. Phòng ngừa: hệ thống kiểm soát nội bộ
Danh sách người có liên quan cập nhật hằng năm (theo kê khai Điều 164); quy trình phê duyệt giao dịch liên quan trong quy chế quản trị nội bộ (ĐHĐCĐ phê duyệt — Điều 138); Ban kiểm soát giám sát; kiểm toán độc lập soi giao dịch với bên liên quan trong báo cáo tài chính. Với nhà máy FDI: tập đoàn mẹ thường có chính sách related-party transaction toàn cầu — đồng bộ với luật Việt Nam, lấy chuẩn cao hơn.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng.
Câu hỏi thường gặp
Vợ/chồng giám đốc có phải "người có liên quan"?
Có. Người có liên quan bao gồm vợ, chồng, cha mẹ, con và các cá nhân, tổ chức có quan hệ chặt chẽ theo định nghĩa tại Luật Doanh nghiệp 2020.
Giao dịch đã thực hiện xong có tuyên vô hiệu được?
Được — vô hiệu thì các bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; bên có lỗi (người quản lý tư lợi) bồi thường thiệt hại và hoàn trả khoản lợi theo khoản 4 Điều 167.
Giá giao dịch đúng giá thị trường thì có cần chấp thuận?
Vẫn cần — Điều 167 kiểm soát thủ tục (chấp thuận của cơ quan có thẩm quyền), không chỉ giá cả; thiếu chấp thuận vẫn vô hiệu.
Cổ đông lớn "bật đèn xanh" miệng cho giám đốc ký thì sao?
Không có giá trị — chấp thuận phải theo đúng trình tự, thẩm quyền (HĐQT/ĐHĐCĐ) và được ghi nhận bằng nghị quyết; "bật đèn xanh" miệng không thay thế.