Ông Quảng, Việt kiều định cư tại Hồng Kông hơn hai mươi năm, sở hữu một công ty Hồng Kông. Công ty này nắm 100% vốn một doanh nghiệp tại Long An (nhà xưởng trên đất thuê) và một căn hộ tại TP.HCM đứng tên cá nhân ông. Ở tuổi 68, ông hỏi luật sư một câu tưởng đơn giản: “Nếu tôi mất đi, con tôi ở nước ngoài nhận các tài sản này thế nào cho gọn?” Câu trả lời phải đi qua ba lớp pháp luật: Hồng Kông, Việt Nam và hiệp định thuế giữa hai nơi.
Lớp thứ nhất: Hồng Kông — không thuế di sản, nhưng di chúc phải đúng luật
Tin tốt đầu tiên: Hồng Kông đã bãi bỏ thuế di sản (estate duty) đối với người mất từ ngày 11/02/2006 theo Revenue (Abolition of Estate Duty) Ordinance 2005. Người thừa kế không phải nộp bất kỳ sắc thuế thừa kế/di sản nào tại Hồng Kông, và không cần giấy thông quan thuế di sản khi xin chứng nhận quản lý di sản (probate).
Tin cần lưu ý: di chúc tại Hồng Kông phải tuân thủ Wills Ordinance (Cap. 30) — người lập từ đủ 18 tuổi, di chúc lập thành văn bản, có chữ ký của người lập và đồng thời có chữ ký của hai người làm chứng từ đủ 18 tuổi trở lên; người làm chứng (và vợ/chồng họ) không được là người hưởng thừa kế, nếu không phần hưởng có thể mất hiệu lực. Với cổ phần công ty Hồng Kông, di chúc cần nêu rõ ai kế thừa cổ phần — nếu không, việc phân chia tuân theo quy định về thừa kế không di chúc, tốn thời gian và chi phí probate.
Lớp thứ hai: Việt Nam — đất đai là điểm nghẽn lớn nhất
Việt Nam hiện không có thuế thừa kế hay thuế di sản. Quyền lập di chúc được ghi nhận tại Điều 624 Bộ luật Dân sự 91/2015/QH13. Nhưng với bất động sản, rào cản nằm ở Luật Đất đai 31/2024/QH15:
- Căn hộ và quyền sử dụng đất tại Việt Nam: người thừa kế là công dân Việt Nam (kể cả Việt kiều còn quốc tịch) được nhận và đứng tên bình thường.
- Người thừa kế là người nước ngoài, hoặc người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài không thuộc đối tượng được sở hữu nhà ở tại Việt Nam (Điều 44 Luật Đất đai 2024): không được cấp Giấy chứng nhận, mà chỉ được hưởng giá trị — thực hiện bằng cách chuyển nhượng hoặc tặng cho phần quyền sử dụng đất được thừa kế theo trình tự luật định.
Nghĩa là nếu con ông Quảng mang quốc tịch nước ngoài và không đủ điều kiện sở hữu nhà ở tại Việt Nam, căn hộ tại TP.HCM không thể sang tên cho con — gia đình phải bán/chuyển nhượng để hưởng giá trị. Kế hoạch kế thừa phải tính trước kịch bản này, không thể để đến lúc mở thừa kế mới xử lý.
Lớp thứ ba: nắm qua công ty Hồng Kông — cổ phần thay vì tài sản trực tiếp
Điểm lợi của cấu trúc holding: khi ông Quảng qua đời, thứ được thừa kế tại Hồng Kông là cổ phần công ty Hồng Kông, không phải từng tài sản tại Việt Nam. Doanh nghiệp tại Long An không đổi chủ sở hữu trực tiếp — công ty Hồng Kông vẫn là chủ sở hữu, chỉ người nắm cổ phần công ty Hồng Kông thay đổi. Việc này tránh được thủ tục sang tên từng tài sản tại Việt Nam.
Tuy nhiên cần đối chiếu Hiệp định tránh đánh thuế hai lần Việt Nam – Hồng Kông:
- Điều 13 khoản 4: chuyển nhượng cổ phần của công ty mà tài sản (trực tiếp/gián tiếp) chủ yếu là bất động sản tại nước kia — nước nơi bất động sản tọa lạc được đánh thuế. Nếu công ty Hồng Kông chủ yếu nắm bất động sản Việt Nam, Việt Nam giữ quyền đánh thuế đối với giao dịch chuyển nhượng.
- Điều 13 khoản 5: chuyển nhượng từ 15% vốn cổ phần của công ty cư trú tại một nước — nước đó được đánh thuế.
Bộ khung kế hoạch kế thừa gọn gàng
Một kế hoạch đầy đủ cho trường hợp như ông Quảng gồm: (1) di chúc tại Hồng Kông định đoạt cổ phần công ty holding, lập đúng thể thức Wills Ordinance; (2) di chúc/văn bản tại Việt Nam cho tài sản đứng tên cá nhân (căn hộ); (3) rà soát quốc tịch và điều kiện sở hữu nhà ở của từng người thừa kế theo Điều 44 Luật Đất đai 2024 để biết trước ai được đứng tên, ai chỉ hưởng giá trị; (4) phương án dự phòng thanh khoản — ủy quyền bán tài sản khi người thừa kế không thể đứng tên.
Câu hỏi thường gặp
Có phải nộp thuế thừa kế ở Việt Nam không?
Không. Việt Nam hiện không có thuế thừa kế hay thuế di sản. Nhưng việc chuyển nhượng tài sản thừa kế (bán lại) có thể phát sinh thuế thu nhập và lệ phí trước bạ theo quy định tại thời điểm giao dịch — cần tính riêng.
Con tôi mang quốc tịch nước ngoài có được đứng tên căn hộ thừa kế không?
Chỉ khi thuộc đối tượng được sở hữu nhà ở tại Việt Nam theo pháp luật nhà ở và Điều 44 Luật Đất đai 2024 (ví dụ được phép nhập cảnh và đáp ứng điều kiện). Nếu không, chỉ được hưởng giá trị thông qua chuyển nhượng/tặng cho theo trình tự luật định.
Nắm tài sản qua công ty Hồng Kông thì khi mất đi có phải làm thủ tục tại Việt Nam không?
Phần cổ phần công ty Hồng Kông được xử lý theo pháp luật Hồng Kông (probate). Doanh nghiệp tại Việt Nam không đổi chủ trực tiếp nên không phát sinh thủ tục sang tên tại Việt Nam — nhưng cần cập nhật hồ sơ người đại diện/quản lý nếu có thay đổi.
Di chúc lập ở Hồng Kông có hiệu lực với tài sản ở Việt Nam không?
Di chúc định đoạt cổ phần công ty Hồng Kông theo pháp luật Hồng Kông. Với tài sản đứng tên cá nhân tại Việt Nam (như căn hộ), nên lập di chúc riêng đáp ứng thể thức của Bộ luật Dân sự Việt Nam để tránh tranh chấp về hiệu lực.
FLAT Law Firm tư vấn kế hoạch kế thừa xuyên biên giới: soạn di chúc tại Hồng Kông và Việt Nam, rà soát điều kiện nhận thừa kế bất động sản theo Luật Đất đai 2024 và cấu trúc holding tối ưu. Liên hệ để xây dựng kế hoạch cho gia đình.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng.
