Khi một quyết định của cơ quan nhà nước ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của mình, người dân và doanh nghiệp có hai con đường khác nhau: khiếu nại lên chính cơ quan hành chính, hoặc khởi kiện ra tòa án. Bài viết này trình bày khung tổng quan của khởi kiện vụ án hành chính theo Luật Tố tụng hành chính 93/2015/QH13: đối tượng nào bị kiện được, ai có quyền kiện, tòa nào xét xử và trình tự đi qua những giai đoạn nào.
Đối tượng khởi kiện: quyết định và hành vi hành chính
Theo Điều 30 Luật Tố tụng hành chính 93/2015/QH13, đối tượng khởi kiện gồm quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc, quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh, và việc lập danh sách cử tri trong các trường hợp luật định. Quyết định hành chính bị kiện phải là quyết định cá biệt, áp dụng đối với đối tượng cụ thể và làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ của đối tượng đó.
Không phải mọi văn bản của cơ quan nhà nước đều kiện được. Văn bản quy phạm pháp luật và quyết định mang tính nội bộ của cơ quan, tổ chức không thuộc đối tượng khởi kiện vụ án hành chính. Việc phân loại đúng đối tượng ngay từ đầu quyết định đơn kiện có được thụ lý hay bị trả lại.
Người khởi kiện và thời hiệu 01 năm
Điều 115 Luật Tố tụng hành chính 93/2015/QH13 xác định người khởi kiện là cá nhân, cơ quan, tổ chức bị tác động bởi quyết định hành chính, hành vi hành chính và thực hiện quyền khởi kiện tại tòa án. Điều 116 của luật này ấn định thời hiệu khởi kiện là 01 năm kể từ ngày nhận được hoặc biết được quyết định, hành vi bị kiện, với các mốc riêng cho từng loại đối tượng như quyết định giải quyết khiếu nại hoặc danh sách cử tri.
Thời hiệu 01 năm ngắn hơn nhiều so với thời hiệu dân sự thông thường, và đây là nguyên nhân phổ biến khiến vụ kiện hành chính bị đình chỉ. Người dự định kiện cần đếm thời hạn từ ngày biết được quyết định, đồng thời lưu giữ chứng cứ về thời điểm nhận quyết định để chứng minh mình kiện còn trong hạn.
Thẩm quyền xét xử sau ngày 01/7/2025
Từ ngày 01/7/2025, hệ thống Tòa án nhân dân không còn cấp huyện. Theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 34/2024/QH15 và các văn bản phân định thẩm quyền đi kèm, thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hành chính thuộc về Tòa án nhân dân khu vực và Tòa án nhân dân cấp tỉnh, tùy thuộc cơ quan ban hành quyết định bị kiện và tính chất vụ việc. Mô tả vụ án hành chính do tòa án cấp huyện xét xử là mô tả của giai đoạn trước, không còn đúng tại thời điểm hiện nay.
Trước khi nộp đơn, người khởi kiện nên xác định cơ quan đã ban hành quyết định bị kiện thuộc cấp nào và đối chiếu quy định phân định thẩm quyền đang áp dụng cho loại việc của mình, vì nộp sai tòa dẫn tới việc chuyển đơn và kéo dài thời gian, trong khi thời hiệu 01 năm vẫn chạy.
Trình tự tố tụng và án phí
Một vụ án hành chính đi qua giai đoạn nộp đơn và thụ lý, chuẩn bị xét xử với đối thoại giữa các bên, xét xử sơ thẩm, và có thể tiếp tục ở cấp phúc thẩm khi có kháng cáo, kháng nghị. Ngoài hai cấp xét xử, bản án đã có hiệu lực vẫn có thể bị xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm khi có căn cứ luật định. Án phí sơ thẩm vụ án hành chính là án phí không có giá ngạch theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, khác với cách tính theo tỷ lệ giá trị tranh chấp của vụ án dân sự.
Khiếu nại và khởi kiện: hai con đường độc lập
Khiếu nại hành chính theo Luật Khiếu nại 02/2011/QH13 là việc yêu cầu cơ quan hành chính xem xét lại quyết định, hành vi của chính mình hoặc của cấp dưới. Khác với suy nghĩ phổ biến, khiếu nại không phải bước bắt buộc trước khi khởi kiện: người bị tác động có thể chọn kiện thẳng ra tòa trong thời hiệu 01 năm, trừ một số trường hợp pháp luật chuyên ngành quy định phải qua thủ tục trước. Tuy vậy, hai con đường có thời hạn riêng và việc theo đuổi khiếu nại không tự động làm thời hiệu khởi kiện ngừng chạy, nên người có ý định kiện cần tính toán song song cả hai mốc.
Câu hỏi thường gặp
Quyết định hành chính nào có thể bị khởi kiện tại tòa án?
Theo Điều 30 Luật Tố tụng hành chính 93/2015/QH13, đối tượng có thể bị khởi kiện gồm quyết định hành chính cá biệt áp dụng với đối tượng cụ thể, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật buộc thôi việc, quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh và việc lập danh sách cử tri trong trường hợp luật định. Văn bản quy phạm pháp luật và quyết định nội bộ của cơ quan, tổ chức không thuộc đối tượng khởi kiện vụ án hành chính.
Thời hiệu khởi kiện vụ án hành chính là bao lâu?
Theo Điều 116 Luật Tố tụng hành chính 93/2015/QH13, thời hiệu khởi kiện vụ án hành chính là 01 năm kể từ ngày nhận được hoặc biết được quyết định, hành vi hành chính bị kiện, với mốc riêng cho một số đối tượng đặc thù. Quá thời hiệu này, tòa án có căn cứ đình chỉ vụ án, nên người khởi kiện cần chứng minh được thời điểm mình biết quyết định bằng chứng cứ cụ thể.
Khởi kiện hành chính khác khiếu nại hành chính thế nào, có phải khiếu nại trước rồi mới kiện được không?
Khiếu nại hành chính theo Luật Khiếu nại 02/2011/QH13 là yêu cầu cơ quan hành chính tự xem xét lại quyết định, hành vi của mình; khởi kiện là đưa vụ việc ra tòa án xét xử theo Luật Tố tụng hành chính 93/2015/QH13. Khiếu nại không phải bước bắt buộc trước khi khởi kiện, trừ trường hợp pháp luật chuyên ngành quy định riêng: người bị tác động có thể kiện thẳng ra tòa trong thời hiệu 01 năm. Cần lưu ý việc đang khiếu nại không làm thời hiệu khởi kiện ngừng chạy.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng