Logistics ngược — thu hồi hàng lỗi, hàng đổi trả, bao bì sau tiêu dùng — từng được xem là chi phí thu dọn. Từ khi cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) có hiệu lực, nó trở thành một nghĩa vụ pháp lý có tỷ lệ thu hồi, lộ trình năm và hai lựa chọn thực thi: tự tổ chức tái chế hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam. Doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu và các hãng bán lẻ vì thế phải thiết kế lại chuỗi ngược của mình như một hệ thống tuân thủ, không chỉ là một dịch vụ hậu mãi.
EPR áp dụng cho đối tượng hàng hóa nào
Theo Điều 54 và Điều 55 Luật Bảo vệ môi trường 72/2020/QH14 cùng Nghị định 08/2022/NĐ-CP, trách nhiệm tái chế áp dụng theo lộ trình cho các nhóm sản phẩm, bao bì: bao bì, pin và ắc quy, dầu nhớt, săm lốp, sản phẩm điện — điện tử và phương tiện giao thông, với tỷ lệ tái chế bắt buộc tăng dần theo năm cho từng nhóm. Bên cạnh đó, nghĩa vụ xử lý chất thải áp dụng cho các sản phẩm chứa chất độc hại như thuốc bảo vệ thực vật, pin dùng một lần. Nghĩa vụ gắn với nhà sản xuất và nhà nhập khẩu — điều này có nghĩa một nhà nhập khẩu điện tử tại Việt Nam không thể đẩy trách nhiệm ngược cho nhà máy ở nước ngoài.
Hai lựa chọn thực thi: tự tái chế hoặc đóng góp quỹ
Doanh nghiệp thuộc diện EPR được chọn tự tổ chức thu hồi, tái chế đạt tỷ lệ quy định — trực tiếp hoặc thuê tổ chức tái chế đủ điều kiện, có thể liên kết qua tổ chức trách nhiệm của nhà sản xuất (PRO) — hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam theo mức tính trên khối lượng sản phẩm, bao bì đưa ra thị trường. Lựa chọn đóng góp không xóa nghĩa vụ báo cáo: doanh nghiệp vẫn phải đăng ký, kê khai khối lượng và báo cáo kết quả theo quy định. Nhiều doanh nghiệp chọn mô hình lai: tự thu hồi dòng hàng có giá trị tái chế cao và đóng góp quỹ cho dòng phân tán khó thu gom.
Điểm trong chuỗi ngược hàng trả lại thành chất thải nguy hại
Hàng hoàn trong thương mại điện tử phần lớn quay lại được kệ hàng, nhưng một phần trở thành chất thải ngay khi được phân loại: pin lithium phồng trong thiết bị trả lại, mỹ phẩm hết hạn, hóa chất rò rỉ. Từ thời điểm đó, khâu logistics ngược phải tuân thủ quy định quản lý chất thải nguy hại về phân loại, lưu chứa, vận chuyển và bàn giao cho đơn vị có giấy phép. Hợp đồng với đơn vị logistics ngược vì thế cần xác định rõ điểm chuyển giao quyền sở hữu và trách nhiệm môi trường đối với hàng trả lại — hàng hoàn vẫn là tài sản của người bán cho đến khi có quyết định xử lý bằng văn bản, và đơn vị vận chuyển không được tự ý tiêu hủy.
Thiết kế hợp đồng logistics ngược gắn với EPR
Một hợp đồng logistics ngược đạt chuẩn tuân thủ cần: định nghĩa các cấp chất lượng hàng thu hồi và quy trình phân loại có ghi nhận hình ảnh; trách nhiệm thu thập dữ liệu khối lượng theo từng nhóm sản phẩm để doanh nghiệp báo cáo EPR; chuỗi chứng từ bàn giao liên tục từ điểm thu hồi đến cơ sở tái chế hoặc xử lý; điều khoản về hàng không thể tái chế và chi phí xử lý chất thải nguy hại; và quyền kiểm toán của doanh nghiệp đối với hồ sơ của đơn vị logistics. Dữ liệu chuỗi ngược hôm nay chính là hồ sơ chứng minh nghĩa vụ EPR ngày mai — thiếu dữ liệu, doanh nghiệp vừa không chứng minh được tỷ lệ tái chế vừa chịu rủi ro bị ấn định.
Câu hỏi thường gặp
Nghĩa vụ EPR áp dụng cho những loại hàng hóa nào?
EPR theo Điều 54, 55 Luật Bảo vệ môi trường 72/2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP áp dụng theo lộ trình cho bao bì, pin ắc quy, dầu nhớt, săm lốp, sản phẩm điện — điện tử và phương tiện giao thông, với tỷ lệ tái chế bắt buộc tăng theo năm; ngoài ra có nghĩa vụ xử lý chất thải với sản phẩm chứa chất độc hại. Nghĩa vụ gắn với nhà sản xuất và nhà nhập khẩu tại Việt Nam.
Doanh nghiệp EPR có thể đóng tiền thay cho tái chế không?
Có: doanh nghiệp được chọn tự tổ chức tái chế đạt tỷ lệ quy định hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam tính trên khối lượng đưa ra thị trường. Nhưng đóng góp không miễn nghĩa vụ đăng ký, kê khai khối lượng và báo cáo kết quả theo quy định.
Hàng hoàn nào trong logistics ngược bị coi là chất thải nguy hại?
Đó là các mặt hàng trả lại mang tính chất nguy hại khi được phân loại xử lý: pin lithium phồng, ắc quy hỏng, mỹ phẩm hết hạn chứa hóa chất, hóa chất rò rỉ. Từ thời điểm đó, việc lưu chứa, vận chuyển và bàn giao phải tuân thủ quy định về chất thải nguy hại và chỉ giao cho đơn vị có giấy phép phù hợp.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng