“Bất khả kháng” bị lạm dụng thành lá chắn nợ
Nhà phân phối nợ 4 tỷ tiền hàng quá hạn 6 tháng. Khi bị đòi, họ gửi văn bản: “do ảnh hưởng của suy thoái kinh tế và biến động thị trường — sự kiện bất khả kháng — chúng tôi được miễn trách nhiệm thanh toán”. Nghe quen? Đây là cách viện dẫn bất khả kháng phổ biến nhất — và cũng là cách dễ bị bác bỏ nhất.
Điều 156 BLDS 2015 định nghĩa sự kiện bất khả kháng bằng 3 điều kiện đồng thời: (1) xảy ra một cách khách quan; (2) không thể lường trước được; (3) không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép. Thiếu một trong ba — không phải bất khả kháng.
Phản biện: 4 luận điểm
1. Khó khăn kinh tế không phải bất khả kháng: suy thoái, lạm phát, biến động tỷ giá, thị trường ảm đạm là rủi ro kinh doanh thông thường — doanh nghiệp nào cũng lường trước được khi ký hợp đồng. Án lệ và thực tiễn xét xử nhất quán: khó khăn tài chính không miễn nghĩa vụ thanh toán.
2. Phải chứng minh quan hệ nhân quả trực tiếp: ngay cả khi có sự kiện khách quan (ví dụ lũ lụt), bên viện dẫn phải chứng minh sự kiện đó trực tiếp khiến họ không thể thanh toán — chứ không phải chỉ “gặp khó khăn hơn”. Kho hàng bị lũ cuốn trôi khác với “doanh số giảm vì lũ”.
3. Nghĩa vụ hạn chế thiệt hại và thông báo: bên gặp sự kiện bất khả kháng phải thông báo ngay cho bên kia và áp dụng mọi biện pháp khắc phục. Im lặng 6 tháng rồi mới viện dẫn bất khả kháng khi bị kiện — Tòa án không chấp nhận.
4. Miễn trách nhiệm trong phạm vi bị ảnh hưởng: ngay cả khi được công nhận, bất khả kháng chỉ miễn trách nhiệm trong phạm vi không thể thực hiện — không phải xóa toàn bộ khoản nợ. Hết sự kiện thì nghĩa vụ thanh toán phục hồi.
Khi nào viện dẫn bất khả kháng có cơ sở
Thiên tai phá hủy trực tiếp cơ sở kinh doanh (kho bị lũ cuốn, nhà máy cháy do sét); chiến tranh, bạo loạn phong tỏa khu vực; quyết định hành chính cấm hoạt động (phong tỏa dịch bệnh có lệnh chính thức) — và phải chứng minh 3 điều kiện + nhân quả trực tiếp + đã thông báo kịp thời. COVID-19 là bài học lớn: Tòa án chỉ chấp nhận miễn/giảm khi có lệnh phong tỏa hành chính trực tiếp, không chấp nhận với lý do chung chung “ảnh hưởng dịch bệnh”.
Câu hỏi thường gặp
NPP viện dẫn COVID để không trả nợ từ 2023?
Rất khó — COVID chỉ được xem xét trong giai đoạn có lệnh hạn chế hành chính trực tiếp, và phải chứng minh nhân quả. Nợ phát sinh 2023 (sau khi đã bình thường hóa) viện dẫn COVID là không có cơ sở.
Hợp đồng có điều khoản bất khả kháng riêng?
Ưu tiên áp dụng điều khoản hợp đồng — nhiều hợp đồng liệt kê cụ thể sự kiện nào được coi là bất khả kháng (thiên tai, chiến tranh, dịch bệnh có công bố…). Nhưng điều khoản không thể “hạ chuẩn” thấp hơn Điều 156 BLDS một cách tùy tiện khi tranh chấp.
Có nên chấp nhận giãn nợ vì họ khó khăn?
Nên xem xét trên cơ sở thương mại (giữ kênh phân phối), nhưng phải bằng văn bản: phụ lục gia hạn có thời hạn, có lãi, có bảo đảm — và ghi rõ đây là thỏa thuận chứ không phải công nhận bất khả kháng. Đừng để sự nhân nhượng thành tiền lệ pháp lý.
Họ vẫn không trả sau khi bị bác bất khả kháng?
Quay lại quy trình thu hồi công nợ chuẩn (xem EXP-6313): phạt vi phạm, lãi chậm trả, khởi kiện, biện pháp khẩn cấp tạm thời, thi hành án. Lập luận bất khả kháng bị bác thì họ không còn lá chắn nào.
Làm sao phòng ngừa từ hợp đồng?
Điều khoản bất khả kháng chi tiết: liệt kê sự kiện, thủ tục thông báo (thời hạn, hình thức), nghĩa vụ khắc phục, và phạm vi miễn trừ (tạm hoãn chứ không xóa nợ). Hợp đồng càng chi tiết, càng ít chỗ cho viện dẫn tùy tiện.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng