Thay vì mua lại cổ phần từ cổ đông cũ, nhiều nhà đầu tư nước ngoài chọn con đường nhận cổ phần mới do chính công ty phát hành riêng lẻ: tiền đi thẳng vào doanh nghiệp để mở rộng sản xuất, và nhà đầu tư trở thành cổ đông mà không phải đàm phán giá với từng người bán. Nhưng chào bán riêng lẻ là một quy trình có kỷ luật riêng theo Luật Doanh nghiệp, chồng thêm lớp thủ tục đầu tư khi người mua là nhà đầu tư nước ngoài. Bỏ qua quyền ưu tiên mua của cổ đông hiện hữu là lỗi khiến nhiều đợt phát hành bị khiếu nại ngay sau khi hoàn tất.
Khung pháp lý cần nắm
Điều 125 Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14 quy định công ty cổ phần chào bán cổ phần riêng lẻ phải có phương án được Đại hội đồng cổ đông thông qua, và cổ đông hiện hữu có quyền ưu tiên mua số cổ phần mới phát hành tương ứng với tỷ lệ cổ phần phổ thông của từng người, trong thời hạn và theo trình tự do Điều lệ công ty quy định. Chỉ phần cổ phần cổ đông hiện hữu không đăng ký mua hết mới được chào bán cho nhà đầu tư bên ngoài. Đối với công ty đại chúng, việc phát hành riêng lẻ còn tuân theo Luật Chứng khoán 54/2019/QH14 và Nghị định 155/2020/NĐ-CP với các điều kiện bổ sung về nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp và hạn chế chuyển nhượng.
Khi người nhận phát hành là nhà đầu tư nước ngoài, đợt phát hành đồng thời là một giao dịch góp vốn theo pháp luật đầu tư: nếu sau phát hành nhà đầu tư nước ngoài và người có liên quan nắm trên 50% vốn điều lệ, hoặc công ty thuộc ngành hạn chế tiếp cận thị trường, hoặc công ty có đất tại khu vực nhạy cảm, doanh nghiệp phải làm thủ tục đăng ký góp vốn, mua cổ phần theo Luật Đầu tư 143/2025/QH15 và Nghị định 96/2026/NĐ-CP trước khi hoàn tất thay đổi vốn. Sau phát hành, công ty đăng ký tăng vốn điều lệ và thay đổi đăng ký doanh nghiệp theo Nghị định 168/2025/NĐ-CP, đồng thời bảo đảm tỷ lệ sở hữu nước ngoài không vượt trần của ngành nghề tương ứng.
Phân tích áp dụng vào thương vụ cụ thể
Điều kiện chào bán riêng lẻ cần được kiểm tra theo từng lớp. Lớp công ty: phương án phát hành gồm số lượng, giá dự kiến, tiêu chí nhà đầu tư và mục đích sử dụng vốn phải qua Đại hội đồng cổ đông. Lớp cổ đông: quyền ưu tiên mua của cổ đông hiện hữu phải được thực thi đúng trình tự thông báo và thời hạn Điều lệ, có biên bản tổng hợp kết quả đăng ký mua. Lớp thị trường: với công ty đại chúng, nhà đầu tư nhận phát hành thường phải là nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp và cổ phiếu phát hành riêng lẻ bị hạn chế chuyển nhượng trong một thời hạn nhất định. Lớp đầu tư nước ngoài: room và đăng ký góp vốn như đã phân tích. Thiếu bất kỳ lớp nào, đợt phát hành đều có điểm yếu pháp lý.
Giá phát hành là điểm đàm phán nhạy cảm nhất vì nó quyết định mức pha loãng của cổ đông hiện hữu. Giá thấp hơn giá trị thực làm thiệt cổ đông cũ và dễ bị chất vấn về giao dịch với bên có lợi ích liên quan nếu nhà đầu tư mới có quan hệ với ban điều hành. Thực hành tốt là xây dựng giá trên cơ sở thẩm định giá độc lập hoặc giá thị trường tham chiếu đối với công ty niêm yết, và ghi căn cứ định giá vào nghị quyết Đại hội đồng cổ đông. Nhà đầu tư nước ngoài cũng nên yêu cầu cam kết về sử dụng vốn đúng mục đích đã công bố trong phương án phát hành, kèm quyền thông tin định kỳ, vì tiền của họ đi vào công ty chứ không vào tay cổ đông bán.
Ví dụ minh họa: Một công ty dược phẩm chưa niêm yết tại Hà Nam phát hành riêng lẻ 25% vốn sau phát hành cho một nhà đầu tư chiến lược Singapore để xây nhà máy mới. Trong quá trình thực hiện, một cổ đông hiện hữu nắm 8% khiếu nại rằng mình không nhận được thông báo về quyền ưu tiên mua đúng thời hạn Điều lệ. Đợt phát hành phải tạm dừng ba tuần để công ty thực hiện lại bước thông báo và tổng hợp đăng ký mua; cổ đông này đăng ký mua một phần, số còn lại mới được phát hành cho nhà đầu tư nước ngoài. Nhờ xử lý kịp, nghị quyết phát hành đứng vững và nhà máy khởi công đúng quý dự kiến.
Trình tự thực hiện và hồ sơ cần chuẩn bị
Bước đầu tiên: Đại hội đồng cổ đông thông qua phương án chào bán riêng lẻ gồm số lượng, giá, tiêu chí nhà đầu tư và mục đích sử dụng vốn. Tiếp theo: thông báo và thực hiện quyền ưu tiên mua của cổ đông hiện hữu theo đúng trình tự, thời hạn Điều lệ quy định. Sau đó: xác định phần cổ phần còn lại được phát hành cho nhà đầu tư nước ngoài và đối chiếu room cùng điều kiện tiếp cận thị trường. Kế tiếp: hoàn tất đăng ký góp vốn, mua cổ phần của nhà đầu tư nước ngoài nếu thuộc ba trường hợp luật định theo pháp luật đầu tư. Cuối cùng: nhà đầu tư nộp tiền qua tài khoản vốn đầu tư, công ty đăng ký tăng vốn điều lệ, ghi sổ cổ đông và báo cáo kết quả phát hành.
- Đại hội đồng cổ đông thông qua phương án chào bán riêng lẻ gồm số lượng, giá, tiêu chí nhà đầu tư và mục đích sử dụng vốn.
- thông báo và thực hiện quyền ưu tiên mua của cổ đông hiện hữu theo đúng trình tự, thời hạn Điều lệ quy định.
- xác định phần cổ phần còn lại được phát hành cho nhà đầu tư nước ngoài và đối chiếu room cùng điều kiện tiếp cận thị trường.
- hoàn tất đăng ký góp vốn, mua cổ phần của nhà đầu tư nước ngoài nếu thuộc ba trường hợp luật định theo pháp luật đầu tư.
- nhà đầu tư nộp tiền qua tài khoản vốn đầu tư, công ty đăng ký tăng vốn điều lệ, ghi sổ cổ đông và báo cáo kết quả phát hành.
Rủi ro thường gặp và cách phòng ngừa
Rủi ro thứ nhất là bỏ sót hoặc thực hiện sai quyền ưu tiên mua của cổ đông hiện hữu, khiến nghị quyết phát hành bị khiếu nại, khởi kiện. Rủi ro thứ hai là giá phát hành thấp bất hợp lý gây thiệt hại cho cổ đông hiện hữu và nghi ngờ giao dịch bên liên quan. Rủi ro thứ ba là sau phát hành tỷ lệ sở hữu nước ngoài vượt trần ngành nghề vì tính toán room không chính xác. Cách phòng ngừa là lập checklist bốn lớp điều kiện, định giá độc lập cho giá phát hành và lưu trữ toàn bộ bằng chứng thực hiện quyền ưu tiên mua.
Một đợt phát hành riêng lẻ cho nhà đầu tư nước ngoài chỉ đứng vững khi cả bốn lớp điều kiện đều được kiểm đủ: ngành nghề, room ngoại, quyền ưu tiên mua của cổ đông hiện hữu và giá phát hành được định giá độc lập. Hãy lưu giữ toàn bộ bằng chứng về việc thực hiện quyền ưu tiên mua, vì đó là tài liệu bị đòi hỏi đầu tiên khi có khiếu nại.
Câu hỏi thường gặp
Phát hành cổ phần riêng lẻ cho nhà đầu tư nước ngoài thì thủ tục thế nào?
Quy trình gồm các bước nối tiếp nhau: Đại hội đồng cổ đông thông qua phương án phát hành theo Điều 125 Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14; công ty thông báo và thực hiện quyền ưu tiên mua cho cổ đông hiện hữu theo Điều lệ; phần cổ phần không được mua hết mới chào bán cho nhà đầu tư nước ngoài; nếu thuộc trường hợp luật định, doanh nghiệp làm thủ tục đăng ký góp vốn, mua cổ phần với cơ quan đăng ký đầu tư; nhà đầu tư nộp tiền mua cổ phần qua tài khoản vốn đầu tư; cuối cùng công ty đăng ký tăng vốn điều lệ và ghi nhận cổ đông mới vào sổ đăng ký cổ đông. Với công ty đại chúng, quy trình cộng thêm điều kiện của pháp luật chứng khoán.
Điều kiện chào bán riêng lẻ là gì?
Điều kiện cốt lõi gồm: có phương án chào bán được Đại hội đồng cổ đông thông qua; tôn trọng quyền ưu tiên mua của cổ đông hiện hữu tương ứng tỷ lệ sở hữu trong thời hạn Điều lệ; bảo đảm nhà đầu tư nhận phát hành đáp ứng tiêu chí đã nêu trong phương án; và tuân thủ hạn chế chuyển nhượng áp dụng với cổ phiếu phát hành riêng lẻ, đặc biệt tại công ty đại chúng theo Luật Chứng khoán 54/2019/QH14. Ngoài ra đợt phát hành không được làm thay đổi loại hình công ty và phải phù hợp điều kiện về tỷ lệ sở hữu nước ngoài của ngành nghề công ty đang hoạt động.
Có phải xin chấp thuận khi tăng vốn cho nhà đầu tư ngoại?
Có thể có. Việc phát hành cổ phần mới cho nhà đầu tư nước ngoài làm tăng trực tiếp tỷ lệ sở hữu nước ngoài trong công ty, nên nếu sau phát hành nhà đầu tư và người có liên quan vượt 50% vốn điều lệ, hoặc công ty thuộc ngành hạn chế tiếp cận thị trường, hoặc có đất tại đảo, biên giới, ven biển, giao dịch thuộc diện phải đăng ký góp vốn, mua cổ phần theo Luật Đầu tư 143/2025/QH15 và Nghị định 96/2026/NĐ-CP trước khi hoàn tất. Ngược lại, nếu không chạm các trường hợp này, công ty chỉ làm thủ tục doanh nghiệp về tăng vốn và thay đổi cổ đông như thông thường.
