Tình huống: ông nắm 20% một công ty công nghệ FDI. Ban điều hành trình ĐHĐCĐ phương án phát hành ESOP: bán 15% cổ phần mới cho ban giám đốc với giá chỉ bằng 30% giá thị trường, “để giữ chân nhân tài”. Nếu thông qua, tỷ lệ của ông rớt xuống 17% mà giá trị mỗi cổ phần cũng bị kéo xuống. Ông có quyền gì để ngăn một phương án ESOP “hào phóng quá mức”?
ESOP không phải muốn phát hành là phát hành
Phát hành cổ phiếu theo chương trình lựa chọn cho người lao động (ESOP) là một hình thức chào bán cổ phần — và mọi phương án chào bán cổ phần đều phải được Đại hội đồng cổ đông thông qua (Điều 123 Luật Doanh nghiệp 2020, còn hiệu lực tại ngày viết 19/10/2026). Ban điều hành không thể tự quyết. Đây là điểm tựa đầu tiên của cổ đông hiện hữu: không có nghị quyết ĐHĐCĐ, không có ESOP.
Vấn đề của ESOP nằm ở hai chữ “pha loãng”: phát hành thêm cổ phần → tổng số cổ phần tăng → tỷ lệ sở hữu và sức nặng phiếu biểu quyết của cổ đông hiện hữu giảm xuống, trong khi giá phát hành ưu đãi (thấp hơn thị trường) còn kéo giá trị sổ sách mỗi cổ phần đi xuống.
Bốn quyền của cổ đông hiện hữu
- Quyền ưu tiên mua (Điều 124): khi chào bán cổ phần cho cổ đông hiện hữu, mỗi cổ đông được ưu tiên mua theo tỷ lệ sở hữu cổ phần phổ thông của mình, với thông báo bằng văn bản và thời hạn đăng ký mua tối thiểu 20 ngày. Nếu phương án ESOP “né” chào bán cho cổ đông hiện hữu mà bán thẳng cho ban giám đốc, cổ đông có quyền chất vấn tính hợp lệ của phương án — vì Điều 124 là quyền mặc định, chỉ bị loại trừ khi ĐHĐCĐ quyết định khác với tỷ lệ biểu quyết đủ.
- Quyền biểu quyết phủ quyết: với 20% cổ phần, ông là một khối phiếu đáng kể. Phương án ESOP cần đa số tán thành — hãy vận động trước kỳ họp, đừng để đến khi biểu quyết mới phản đối.
- Quyền yêu cầu thông tin: đòi công ty công bố đầy đủ tờ trình: số lượng cổ phần ESOP, giá phát hành và cơ sở định giá, đối tượng được mua, thời gian hạn chế chuyển nhượng, tác động pha loãng cụ thể tới từng cổ đông. Phương án mập mờ về giá phát hành là dấu hiệu cảnh báo.
- Quyền yêu cầu mua lại (Điều 132): nếu nghị quyết ESOP gắn với việc thay đổi quyền, nghĩa vụ của cổ đông quy định tại Điều lệ mà ông biểu quyết phản đối, ông có quyền yêu cầu công ty mua lại cổ phần của mình — “lối thoát” cuối cùng khi không ngăn được phương án.
ESOP thế nào là hợp lý — khung đánh giá
Không phải ESOP nào cũng xấu. Một phương án ESOP lành mạnh thường có: tỷ lệ phát hành vừa phải so với vốn điều lệ (thông lệ thị trường thường dưới 5–10%), giá phát hành có cơ sở định giá độc lập (không phải giá “cho không”), thời gian hạn chế chuyển nhượng và điều kiện gắn với hiệu quả công việc (vesting theo KPI/thời gian), và báo cáo tác động pha loãng minh bạch. Thiếu các yếu tố này, ESOP dễ biến thành công cụ chuyển lợi ích từ cổ đông hiện hữu sang ban điều hành — lúc đó Điều 166 (kiện người quản lý tư lợi) là vũ khí tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Ban điều hành có thể tự phát hành ESOP không?
Không. Phương án chào bán cổ phần, gồm ESOP, phải được Đại hội đồng cổ đông thông qua (Điều 123 Luật Doanh nghiệp 2020). Không có nghị quyết ĐHĐCĐ thì đợt phát hành không hợp lệ.
Cổ đông hiện hữu có được ưu tiên mua cổ phần ESOP không?
Theo Điều 124, cổ đông hiện hữu được ưu tiên mua cổ phần chào bán theo tỷ lệ sở hữu, trừ khi ĐHĐCĐ quyết định khác. Nếu phương án ESOP loại trừ quyền này, cổ đông có quyền chất vấn và biểu quyết phản đối.
ESOP giá rẻ có bị coi là tư lợi không?
Có thể, nếu giá phát hành thấp bất hợp lý so với giá trị thực và không có cơ sở định giá độc lập. Khi đó cổ đông từ 01% có thể khởi kiện người quản lý liên quan theo Điều 166 Luật Doanh nghiệp 2020.
Không ngăn được ESOP thì cổ đông làm gì?
Nếu đã biểu quyết phản đối nghị quyết làm thay đổi quyền/nghĩa vụ của cổ đông tại Điều lệ, cổ đông có quyền yêu cầu công ty mua lại cổ phần theo Điều 132 — hoặc chuyển nhượng cổ phần cho bên thứ ba.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng. Nội dung do AI Legal Council của FLAT Law Firm biên soạn, chỉ mang tính tham khảo chung, chưa được luật sư người thật rà soát cho trường hợp cụ thể của quý khách.