Khi liên doanh phát hành thêm vốn, quyền ưu tiên mua là lá chắn đầu tiên và rẻ nhất của cổ đông hiện hữu: nó bảo đảm bạn được mua phần vốn mới đúng bằng tỷ lệ bạn đang nắm, trước khi bất kỳ phần nào được chào cho người ngoài. Nhưng lá chắn này chỉ hoạt động nếu cổ đông hiểu chính xác ba con số — được mua bao nhiêu, trong bao lâu, và điều gì xảy ra với phần mình không mua — cùng một thủ tục tưởng nhỏ mà thực tế gây tranh cãi nhiều nhất: việc từ bỏ quyền phải thể hiện bằng cách nào để không bị lật lại sau này.
Được mua trước bao nhiêu: nguyên tắc tỷ lệ trong Điều 124
Điều 124 Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14 quy định khi công ty cổ phần chào bán cổ phần cho cổ đông hiện hữu, cổ đông được quyền ưu tiên mua số cổ phần mới tương ứng với tỷ lệ cổ phần phổ thông của họ trong công ty. Ví dụ bạn nắm 25% và công ty phát hành thêm lượng cổ phần bằng 40% số đang lưu hành, bạn có quyền mua trước 25% của đợt phát hành đó — vừa đủ để giữ nguyên tỷ lệ 25% sau phát hành nếu bạn thực hiện toàn bộ. Công ty phải thông báo bằng văn bản đến từng cổ đông theo cách bảo đảm đến được địa chỉ liên lạc đã đăng ký, và thông báo phải nêu rõ số lượng, giá và thời hạn đăng ký mua.
Với công ty TNHH, cơ chế tương ứng nằm ở Điều 68: khi tăng vốn điều lệ bằng việc thành viên góp thêm, việc phân bổ phần góp thêm bám theo tỷ lệ phần vốn góp hiện hữu trừ khi Hội đồng thành viên quyết định khác theo điều lệ. Điểm khác biệt thực hành đáng chú ý là công ty TNHH ít “phát hành” theo đợt có cấu trúc như công ty cổ phần; đợt tăng vốn thường được đàm phán trực tiếp trong Hội đồng thành viên, nên quyền ưu tiên của thành viên nhỏ phụ thuộc nhiều hơn vào cách điều lệ viết về trình tự chào góp.
Không mua hết phần của mình: phần còn lại đi đâu
Điều 124 đặt một nguyên tắc bảo vệ quan trọng cho phần cổ phần mà cổ đông hiện hữu không đăng ký mua hết hoặc không thanh toán đủ: số cổ phần đó có thể được Hội đồng quản trị chào bán cho người khác, nhưng không được hưởng điều kiện thuận lợi hơn so với những điều kiện đã chào bán cho cổ đông hiện hữu. Nguyên tắc “không thuận lợi hơn” này ngăn kịch bản chào nội bộ giá cao trong thời hạn ngắn rồi bán cho bên ngoài hoặc bên liên quan giá thấp ngay sau đó. Nếu phát hiện điều kiện chào bán ra ngoài tốt hơn (giá thấp hơn, thời hạn thanh toán dài hơn), cổ đông hiện hữu có căn cứ phản đối quy trình phát hành và yêu cầu hủy phần chào bán vi phạm.
Về phía cổ đông, cần phân biệt ba tình trạng khác nhau thường bị trộn lẫn: không đăng ký mua trong thời hạn thông báo (quyền ưu tiên của đợt đó chấm dứt theo tiến độ phát hành); đăng ký mua nhưng không thanh toán đủ trong thời hạn luật định — với cổ phần đã đăng ký mua, Điều 113 Luật Doanh nghiệp 2020 ấn định nghĩa vụ thanh toán trong 90 ngày và hậu quả khi không thanh toán; và từ bỏ chủ động bằng văn bản trước khi hết hạn. Ba tình trạng cho ba hệ quả khác nhau về trách nhiệm và về khả năng khiếu nại sau này.
Từ bỏ quyền ưu tiên mua: có cần văn bản không
Luật không bắt một mẫu văn bản từ bỏ quyền ưu tiên mua. Trên thực tế, cách “từ bỏ” phổ biến nhất là thụ động: cổ đông nhận thông báo hợp lệ và không đăng ký mua trong thời hạn, quyền của đợt phát hành đó tự khép lại. Tuy nhiên, với nhà đầu tư nước ngoài, văn bản từ bỏ chủ động thường là lựa chọn an toàn hơn trong ba tình huống: khi công ty cần chốt danh sách sớm để chào phần dư cho nhà đầu tư mới; khi việc từ bỏ là một phần của thỏa thuận tái cấu trúc lớn hơn (ví dụ đổi lấy cam kết chống pha loãng ở đợt sau); và khi cổ đông muốn tránh tranh cãi rằng thông báo chưa đến được địa chỉ đăng ký. Văn bản từ bỏ nên ghi rõ đợt phát hành, số quyền được từ bỏ, và việc từ bỏ chỉ áp cho đợt đó — tránh ngôn ngữ từ bỏ chung cho mọi đợt phát hành tương lai, vốn có thể bị hiểu là khước từ quyền luật định một cách vô thời hạn.
Khi nhận thông báo phát hành thêm vốn: việc cần kiểm tra
- Thông báo có đến đúng địa chỉ liên lạc đã đăng ký và còn đủ thời hạn đăng ký theo điều lệ không.
- Số quyền được mua có đúng tỷ lệ sở hữu hiện tại của bạn không; giá chào có kèm căn cứ định giá không.
- Điều kiện chào bán (giá, thời hạn thanh toán) có bị thay đổi bất lợi giữa vòng nội bộ và vòng chào ra ngoài không.
- Nếu không theo: quyết định giữa im lặng hết hạn, văn bản từ bỏ cho riêng đợt này, hay chuyển nhượng quyền cho bên khác.
- Nếu đăng ký mua: lên lịch thanh toán trong khung 90 ngày của Điều 113 và qua đúng tài khoản vốn đầu tư.
Câu hỏi thường gặp
Phát hành thêm vốn thì cổ đông cũ được mua trước bao nhiêu?
Đúng bằng tỷ lệ cổ phần phổ thông bạn đang sở hữu, theo Điều 124 Luật Doanh nghiệp 2020: nắm 25% thì được ưu tiên mua 25% số cổ phần mới chào bán trong đợt đó. Thực hiện toàn bộ quyền này giúp bạn giữ nguyên tỷ lệ sau phát hành. Công ty phải thông báo bằng văn bản tới từng cổ đông với đầy đủ số lượng, giá và thời hạn đăng ký mua.
Không mua hết phần của mình thì sao?
Phần không đăng ký mua hoặc không thanh toán đủ sẽ được Hội đồng quản trị chào bán cho người khác theo Điều 124, nhưng với điều kiện không thuận lợi hơn điều kiện đã chào cho cổ đông hiện hữu. Tỷ lệ của bạn sẽ giảm tương ứng theo công thức vốn đã góp trên tổng vốn sau phát hành. Nếu bạn đã đăng ký mua mà không thanh toán đủ trong 90 ngày, hậu quả áp theo Điều 113 Luật Doanh nghiệp 2020, khác với trường hợp không đăng ký ngay từ đầu.
Từ bỏ quyền ưu tiên mua có cần văn bản?
Không có mẫu luật định bắt buộc; việc không đăng ký trong thời hạn thông báo đã đủ làm quyền của đợt đó chấm dứt. Dù vậy, văn bản từ bỏ riêng cho đợt phát hành là thực hành an toàn khi công ty cần chốt phần dư để chào nhà đầu tư mới, hoặc khi việc từ bỏ nằm trong một thỏa thuận tái cấu trúc lớn hơn. Văn bản nên giới hạn rõ cho một đợt phát hành cụ thể, tránh cam kết từ bỏ cho các đợt tương lai.
Quyền ưu tiên mua có chuyển nhượng cho người khác được không?
Luật Doanh nghiệp không cấm cổ đông chuyển nhượng quyền ưu tiên mua của mình, và trong công ty TNHH, Điều 68 ghi nhận thành viên được chuyển nhượng quyền góp vốn của mình. Việc chuyển nhượng nên lập thành văn bản thông báo cho công ty để người nhận quyền được ghi nhận trong tiến trình phát hành. Với cổ đông nước ngoài trong liên doanh, người nhận quyền nếu là nhà đầu tư mới vào công ty có thể phải hoàn tất thủ tục chấp thuận mua phần vốn góp theo pháp luật đầu tư hiện hành trước khi việc góp vốn có hiệu lực.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng
