Đợt đứt gãy năm 2021 tại các tỉnh phía Nam là bài kiểm tra khắc nghiệt nhất mà chuỗi cung ứng tại Việt Nam từng trải qua: giãn cách kéo dài, mô hình sản xuất “ba tại chỗ” tốn kém, lao động rời nhà máy hàng loạt và cảng biển ùn tắc cùng lúc. Cùng lúc đó, nhà máy tại Việt Nam vẫn phụ thuộc sâu vào nguyên liệu và linh kiện nhập từ Trung Quốc cho dệt may, điện tử và nhiều ngành lắp ráp, nên một cú sốc ở đầu nguồn bên ngoài cũng đủ làm dừng dây chuyền dù nhà máy trong nước hoàn toàn bình thường. Bài viết này rút ba bài học cốt lõi từ hai mặt rủi ro đó và chuyển thành một thiết kế chuỗi cung ứng dự phòng mà nhà đầu tư mới có thể áp dụng ngay từ khâu chọn địa điểm.
Trả lời ngắn
Bài học lớn nhất là rủi ro đứt gãy tại Việt Nam có hai nguồn độc lập: cú sốc vận hành trong nước như dịch bệnh, thiên tai, mất điện cục bộ; và cú sốc đầu vào bên ngoài do phụ thuộc nguyên liệu, linh kiện từ một thị trường duy nhất, chủ yếu là Trung Quốc. Chuỗi cung ứng dự phòng hiệu quả vì vậy phải gồm cả hai lớp: đa dạng hóa nguồn cung theo từng nhóm vật tư trọng yếu kèm nhà cung cấp thứ hai đủ điều kiện chất lượng, và chính sách tồn kho an toàn tính theo thời gian gián đoạn chịu đựng được của từng linh kiện, thay vì một con số phần trăm chung cho toàn bộ nhà máy.
Bài học 2021 tại phía Nam: khi nhà máy không được phép vận hành bình thường
Trong đợt dịch năm 2021, nhiều khu công nghiệp phía Nam áp dụng yêu cầu sản xuất gắn với ăn ở tại chỗ để duy trì hoạt động. Doanh nghiệp phải tổ chức chỗ ở, ăn uống, xét nghiệm cho công nhân ngay tại nhà máy, với chi phí đội lên nhiều lần và năng suất suy giảm; một bộ phận lớn công nhân rời về quê khi giãn cách kéo dài khiến việc khôi phục sản xuất sau mở cửa chậm hơn dự kiến vì thiếu lao động. Song song, ùn tắc tại các cảng lớn và thiếu container rỗng làm hàng xuất khẩu bị dồn ứ ngay cả với nhà máy còn sản xuất được. Ba kết luận thực tiễn rút ra từ giai đoạn này vẫn còn nguyên giá trị: một, địa điểm nhà máy gắn với rủi ro tập trung lao động và hạ tầng y tế, điện nước của địa phương, không chỉ là bài toán giá thuê đất; hai, phương án duy trì sản xuất trong khủng hoảng phải được viết sẵn thành kịch bản có ngân sách, không ứng biến khi sự cố đã xảy ra; ba, điều khoản bất khả kháng và chia sẻ rủi ro trong hợp đồng với khách hàng và nhà cung cấp quyết định doanh nghiệp gánh bao nhiêu phần thiệt hại khi đứt gãy nằm ngoài kiểm soát của cả hai bên.
Mặt rủi ro thứ hai: phụ thuộc nguyên liệu và linh kiện từ Trung Quốc
Cơ cấu sản xuất xuất khẩu của Việt Nam dựa đáng kể vào đầu vào nhập khẩu: vải và phụ liệu dệt may, linh kiện điện tử, hóa chất, thép và nhiều bán thành phẩm có nguồn lớn nhất từ Trung Quốc, tiếp theo là Hàn Quốc và các thị trường châu Á khác. Điều này tạo ra nghịch lý quen thuộc của chuỗi cung ứng tại Việt Nam: nhà máy đặt tại Việt Nam để đa dạng hóa khỏi Trung Quốc ở khâu lắp ráp cuối, nhưng vẫn lệ thuộc Trung Quốc ở các khâu đầu nguồn. Khi biên giới hoặc cảng phía Trung Quốc tắc nghẽn, khi chính sách kiểm soát xuất khẩu thay đổi, hoặc khi chi phí vận tải biển tăng đột biến, dây chuyền tại Việt Nam dừng lại vì thiếu một linh kiện giá trị nhỏ nhưng không thể thay thế trong ngắn hạn. Nhà đầu tư vì vậy cần vẽ bản đồ phụ thuộc đến cấp nhà cung cấp bậc hai đối với vật tư trọng yếu, thay vì chỉ biết nhà cung cấp trực tiếp của mình đặt nhà máy ở đâu.
Thiết kế chuỗi cung ứng dự phòng
Lớp thứ nhất là đa nguồn theo nhóm vật tư. Với mỗi nhóm vật tư trọng yếu, nhà máy cần ít nhất một nhà cung cấp thứ hai đã qua phê duyệt chất lượng trước khi khủng hoảng xảy ra, vì việc phê duyệt nhà cung cấp mới trong ngành điện tử, ô tô hay dược phẩm tốn nhiều tháng kiểm định. Tỷ lệ chia đơn giữa nguồn chính và nguồn dự phòng nên đủ lớn để nguồn dự phòng duy trì được năng lực và quan hệ vận hành thật, tránh tình trạng nguồn dự phòng chỉ tồn tại trên giấy.
Lớp thứ hai là nội địa hóa có chọn lọc. Việt Nam đang hình thành cụm nhà cung cấp nội địa và FDI vệ tinh quanh các nhà máy lớn trong ngành điện tử, cơ khí và bao bì; đưa nhà cung cấp phụ trợ vào cùng khu công nghiệp hoặc cùng tỉnh rút ngắn thời gian giao hàng từ tuần xuống ngày và giảm phơi nhiễm vận tải quốc tế. Lớp thứ ba là dự phòng logistics: ít nhất hai phương án tuyến vận chuyển cho hàng xuất khẩu, khả năng chuyển cảng trong khu vực và hợp đồng vận tải có điều khoản linh hoạt khi ùn tắc. Lớp thứ tư là dự phòng hợp đồng: điều khoản bất khả kháng được soạn riêng cho rủi ro dịch bệnh, thiên tai và tắc nghẽn cảng, kèm cơ chế thông báo, giảm thiểu thiệt hại và phân bổ chi phí rõ ràng với khách hàng và nhà cung cấp chủ chốt.
Rủi ro và lưu ý thực tiễn
Thứ nhất, đa nguồn làm tăng chi phí quản trị chất lượng và có thể làm mất lợi thế giá của đơn hàng lớn tập trung; nhà đầu tư nên đa nguồn cho vật tư trọng yếu trước, không dàn trải mọi nhóm hàng. Thứ hai, tồn kho an toàn cao che giấu được đứt gãy ngắn nhưng khóa vốn lưu động và gây rủi ro lỗi thời với linh kiện công nghệ thay đổi nhanh; tồn kho phải gắn với vòng đời sản phẩm. Thứ ba, rủi ro thiên tai phân hóa mạnh theo vùng: miền Trung chịu bão lũ theo mùa, miền Nam chịu ngập và xâm nhập mặn ở một số khu vực, miền Bắc có mùa đông lạnh ảnh hưởng logistics đường bộ; kịch bản dự phòng phải viết cho đúng địa điểm nhà máy. Thứ tư, khi khách hàng toàn cầu đánh giá nhà máy, hồ sơ quản trị rủi ro chuỗi cung ứng ngày càng là một tiêu chí chấm điểm độc lập, nên việc xây dựng bài bản còn là tài sản thương mại chứ không chỉ chi phí bảo hiểm.
Checklist hành động
- Vẽ bản đồ vật tư trọng yếu đến nhà cung cấp bậc hai, ghi rõ quốc gia nguồn và thời gian giao hàng thực tế của từng nhóm.
- Phê duyệt trước ít nhất một nhà cung cấp thứ hai cho mỗi nhóm vật tư trọng yếu và duy trì tỷ lệ đơn hàng thật cho nguồn dự phòng.
- Phân loại vật tư theo mức độ không thể thay thế để đặt chính sách tồn kho riêng cho từng nhóm.
- Viết kịch bản duy trì sản xuất khi giãn cách, thiên tai hoặc mất điện kéo dài, kèm ngân sách và đầu mối quyết định.
- Soạn điều khoản bất khả kháng riêng cho dịch bệnh, thiên tai và tắc nghẽn cảng trong hợp đồng mua bán chủ chốt.
- Dự phòng ít nhất hai tuyến vận chuyển xuất khẩu và phương án chuyển cảng trong khu vực.
- Đánh giá nhà cung cấp phụ trợ nội địa quanh khu công nghiệp để rút ngắn thời gian giao hàng cho vật tư phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Bài học đứt gãy chuỗi cung ứng cho nhà đầu tư sản xuất tại Việt Nam là gì?
Ba bài học: rủi ro có hai nguồn độc lập là cú sốc vận hành trong nước như đợt giãn cách phía Nam năm 2021 và cú sốc đầu vào từ thị trường cung ứng duy nhất ở nước ngoài; phương án duy trì hoạt động phải được viết thành kịch bản có ngân sách từ trước, vì ứng biến trong khủng hoảng luôn đắt và chậm; và hợp đồng cần điều khoản bất khả kháng cùng cơ chế chia sẻ thiệt hại được soạn riêng, vì khung mặc định hiếm khi phân bổ rủi ro đúng ý các bên khi đứt gãy kéo dài.
Tôi xây dựng chuỗi cung ứng dự phòng thế nào?
Theo bốn lớp: đa nguồn cho vật tư trọng yếu với nhà cung cấp thứ hai được phê duyệt chất lượng từ trước; nội địa hóa có chọn lọc bằng nhà cung cấp phụ trợ quanh nhà máy; dự phòng logistics với hai tuyến vận chuyển và phương án chuyển cảng; và dự phòng hợp đồng bằng điều khoản bất khả kháng và chia sẻ rủi ro. Điểm hay bị làm sai là phê duyệt nhà cung cấp dự phòng chỉ trên hồ sơ; nguồn dự phòng cần đơn hàng thật định kỳ để năng lực và chất lượng của họ được kiểm chứng liên tục.
Mức tồn kho an toàn nên duy trì bao nhiêu?
Không có một con số đúng cho mọi nhà máy. Cách tính thực tiễn là tính theo thời gian gián đoạn mà nhà máy phải tự chịu đựng được đối với từng nhóm vật tư: linh kiện nhập khẩu khó thay thế, thời gian giao hàng dài và biến động lớn cần vùng đệm tính bằng nhiều tuần sản xuất; vật tư phổ thông mua được nội địa trong vài ngày chỉ cần vùng đệm ngắn. Doanh nghiệp nên mô phỏng kịch bản nguồn cung chính dừng trong một khoảng thời gian giả định, đối chiếu mức tồn kho với chi phí khóa vốn, rồi chốt chính sách riêng cho từng nhóm vật tư thay vì áp một tỷ lệ phần trăm chung.
FLAT Law Firm đồng hành cùng nhà đầu tư
FLAT Law Firm hỗ trợ nhà đầu tư sản xuất chuyển bài học đứt gãy thành văn bản pháp lý: soạn điều khoản bất khả kháng và phân bổ rủi ro trong hợp đồng cung ứng và hợp đồng bán hàng, rà soát cam kết giao hàng với khách hàng toàn cầu, và tư vấn cấu trúc hợp đồng thuê lại đất, thuê nhà xưởng có điều khoản xử lý khi hoạt động bị gián đoạn kéo dài. Hãy gửi danh mục vật tư trọng yếu và các hợp đồng chủ chốt của nhà máy để được rà soát trước mùa cao điểm sản xuất tiếp theo.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng
