Khi dự án FDI cần mặt bằng, tiền bồi thường giải phóng mặt bằng (GPMB) thường trở thành điểm nóng giữa hộ dân bị thu hồi đất và doanh nghiệp FDI — dù trên thực tế, doanh nghiệp hiếm khi là “bị đơn” đúng nghĩa trong tranh chấp này. Hiểu sai chủ thể tranh chấp là nguyên nhân khiến nhiều vụ việc kéo dài, ảnh hưởng tiến độ dự án và quan hệ với cộng đồng địa phương.
Bản chất pháp lý của tranh chấp
Theo Luật Đất đai 2024 (68/2024/QH15), hiệu lực 01/8/2024, Nhà nước thu hồi đất và phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư do cơ quan nhà nước có thẩm quyền lập, thẩm định và phê duyệt. Chi tiết thực hiện theo Nghị định 88/2024/NĐ-CP. Như vậy, đối tượng khiếu kiện của hộ dân là quyết định phê duyệt phương án bồi thường — một quyết định hành chính — chứ không phải doanh nghiệp FDI. Doanh nghiệp trong tố tụng chỉ ở vị trí người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
Ba nấc xử lý theo đúng trình tự
Nấc 1 — Đối thoại, thương lượng: hộ dân làm việc với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB và UBND cấp xã để làm rõ cách tính, đề nghị điều chỉnh những điểm chưa hợp lý trong phương án. Đây là nấc nhanh và ít tốn kém nhất, nên ưu tiên trước khi dùng biện pháp pháp lý cứng.
Nấc 2 — Khiếu nại hành chính: theo Luật Khiếu nại 2011 (02/2011/QH13), người bị thu hồi đất có quyền khiếu nại quyết định phê duyệt phương án bồi thường đến Chủ tịch UBND cấp đã ban hành quyết định, rồi khiếu nại lần hai lên cấp trên trực tiếp nếu chưa thỏa đáng.
Nấc 3 — Khởi kiện hành chính: theo Luật Tố tụng hành chính 2015 (93/2015/QH13), Điều 30, cá nhân có quyền khởi kiện quyết định hành chính về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền. Lưu ý thời hiệu khởi kiện để không mất quyền.
Doanh nghiệp FDI nên và không nên làm gì
Doanh nghiệp nên: phối hợp cung cấp thông tin dự án cho cơ quan GPMB, theo dõi tiến độ các nấc xử lý, giữ kênh đối thoại thiện chí với cộng đồng. Doanh nghiệp không nên: tự đứng ra thỏa thuận bồi thường “ngoài phương án” với hộ dân để “cho nhanh” — khoản chi này không có cơ sở pháp lý để hạch toán, dễ bị coi là chi phí không hợp lệ và có thể làm phức tạp thêm tranh chấp. Mọi hỗ trợ thêm cho hộ dân cần thực hiện minh bạch, có văn bản.
Câu hỏi thường gặp
1. Dân và FDI tranh chấp tiền bồi thường GPMB thì giải quyết ở đâu?
Trước hết thương lượng với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường và chính quyền địa phương. Nếu không đạt, khiếu nại hành chính theo Luật Khiếu nại 2011, và cuối cùng khởi kiện quyết định phê duyệt phương án bồi thường tại Tòa án theo Luật Tố tụng hành chính 2015.
2. Có thể nhờ chính quyền hòa giải tranh chấp bồi thường?
Có. UBND cấp xã và tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB có trách nhiệm tổ chức đối thoại, giải thích phương án. Hòa giải thành ở nấc này giúp rút ngắn đáng kể thời gian so với khiếu kiện kéo dài.
3. Kiện tranh chấp bồi thường GPMB ra tòa án nào?
Khởi kiện quyết định hành chính về bồi thường khi thu hồi đất thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân theo Luật Tố tụng hành chính 2015. Người khởi kiện cần chuẩn bị quyết định bị kiện, chứng cứ về thiệt hại và tuân thủ thời hiệu khởi kiện.
4. Tranh chấp kéo dài ảnh hưởng tiến độ dự án thì doanh nghiệp làm gì?
Doanh nghiệp không thể can thiệp vào nội dung phương án bồi thường, nhưng có quyền đề nghị cơ quan có thẩm quyền đẩy nhanh tiến độ GPMB, đồng thời xem xét điều chỉnh tiến độ thực hiện dự án đầu tư theo quy định của pháp luật về đầu tư nếu chậm trễ do nguyên nhân khách quan từ phía Nhà nước.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng. Nội dung chỉ mang tính tham khảo pháp lý, không thay thế tư vấn luật sư cho trường hợp cụ thể.
