Điều khoản trọng tài cho hợp đồng Việt – Trung

Thỏa thuận trọng tài là gì và vì sao nó “độc lập” với hợp đồng?

Thỏa thuận trọng tài là thỏa thuận giữa các bên về việc giải quyết bằng trọng tài tranh chấp đã phát sinh hoặc có thể phát sinh từ hợp đồng. Theo Luật Trọng tài thương mại 2010, thỏa thuận trọng tài phải được lập thành văn bản — có thể là một điều khoản trong hợp đồng hoặc một thỏa thuận riêng.

Một nguyên tắc nền tảng cần nắm vững là tính độc lập (separability) của điều khoản trọng tài: điều khoản trọng tài được coi là độc lập với các điều khoản khác của hợp đồng. Điều này có nghĩa ngay cả khi một bên cho rằng hợp đồng chính vô hiệu, điều khoản trọng tài vẫn có thể có hiệu lực để hội đồng trọng tài xem xét và quyết định về chính vấn đề hợp đồng có vô hiệu hay không. Nhờ nguyên tắc này, bên muốn “thoát” trọng tài bằng cách lập luận hợp đồng vô hiệu sẽ rất khó thành công.

Hệ quả thực tiễn: khi soạn hợp đồng Việt – Trung, điều khoản trọng tài xứng đáng được đầu tư công sức tương xứng với giá trị giao dịch — đừng để nó là vài dòng copy từ hợp đồng cũ. Xem thêm tổng quan hợp đồng thương mại Việt – Trung và dịch vụ giải quyết tranh chấp bằng trọng tài của chúng tôi.

Năm yếu tố bắt buộc của một điều khoản trọng tài hoàn chỉnh

Một điều khoản trọng tài “chạy” được trong thực tế cần xác định rõ năm yếu tố sau. Thứ nhất, tổ chức trọng tài: ghi đúng, đủ tên chính thức của tổ chức (ví dụ “Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC)”), không viết tắt mơ hồ, không ghi tên đã cũ. Thứ hai, số lượng trọng tài viên: một hoặc ba; vụ việc phức tạp, giá trị lớn thường chọn ba, vụ việc đơn giản chọn một để tiết kiệm chi phí và thời gian.

Thứ ba, địa điểm tố tụng (seat): quyết định “quốc tịch” của phán quyết và Tòa án có quyền giám sát, hủy phán quyết. Seat tại TP.HCM/Hà Nội cho phán quyết Việt Nam; seat tại Singapore/Hồng Kông cho phán quyết nước ngoài được công nhận theo Công ước New York. Thứ tư, ngôn ngữ tố tụng: tiếng Việt, tiếng Trung hay tiếng Anh — chốt ngay trong điều khoản để tránh tranh cãi và chi phí phiên dịch khổng lồ về sau. Thứ năm, luật áp dụng: luật điều chỉnh hợp đồng và, với giao dịch lớn, luật điều chỉnh riêng thỏa thuận trọng tài.

Ngoài năm yếu tố trên, hợp đồng giá trị lớn nên bổ sung: quy tắc tố tụng áp dụng (quy tắc của tổ chức trọng tài được chọn, có sửa đổi gì không), cách thức chỉ định trọng tài viên, và có cho phép tố tụng rút gọn (expedited procedure) với tranh chấp giá trị nhỏ hay không.

“Điều khoản trọng tài khiếm khuyết” và cái giá phải trả

Trong thực tiễn quốc tế, “điều khoản trọng tài khiếm khuyết” (pathological clause) là thuật ngữ chỉ những thỏa thuận trọng tài có lỗi khiến việc thực hiện gặp khó khăn hoặc bất khả thi. Các dạng khiếm khuyết phổ biến trong hợp đồng Việt – Trung gồm: ghi tên tổ chức trọng tài không tồn tại hoặc đã đổi tên; ghi “tranh chấp sẽ được đưa ra VIAC hoặc CIETAC” mà không có cơ chế xác định cuối cùng chọn tổ chức nào; kết hợp “trọng tài hoặc tòa án” khiến thẩm quyền chồng lấn; hoặc chỉ định quy tắc tố tụng của tổ chức A nhưng lại ghi tên tổ chức B.

Hậu quả của điều khoản khiếm khuyết rất thực tế: khi tranh chấp xảy ra, bên muốn trì hoãn sẽ lập luận thỏa thuận trọng tài không rõ ràng, không thể thực hiện được, từ đó yêu cầu Tòa án thụ lý thay vì trọng tài — đúng vào lúc bạn cần trọng tài nhất. Thậm chí nếu trọng tài vẫn tiến hành và tuyên phán quyết, bên thua có thêm căn cứ để chống lại việc công nhận, thi hành phán quyết tại nước khác. Một điều khoản được soạn cẩn thận trong một buổi chiều có thể tiết kiệm cho doanh nghiệp nhiều năm tranh chấp về thẩm quyền.

Cách phòng ngừa đơn giản mà hiệu quả: sử dụng điều khoản mẫu do chính tổ chức trọng tài công bố (VIAC, CIETAC, SIAC, HKIAC đều có mẫu chuẩn trên website của mình), rồi điều chỉnh các yếu tố biến đổi (số lượng trọng tài viên, ngôn ngữ, seat) cho phù hợp — thay vì tự sáng tác hoặc copy từ hợp đồng không liên quan.

Khung pháp lý hiện hành: Luật Trọng tài thương mại sau sửa đổi 2025

Luật Trọng tài thương mại 2010 (số 54/2010/QH12) đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 81/2025/QH15 (Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân), có hiệu lực từ ngày 01/07/2025. Nội dung sửa đổi liên quan đến trọng tài tập trung ở thẩm quyền của Tòa án đối với hoạt động trọng tài (khoản 3 Điều 7): Tòa án có thẩm quyền đối với phần lớn hoạt động hỗ trợ, giám sát trọng tài nay là Tòa án nhân dân khu vực (thay cho mô hình Tòa án cấp tỉnh trước đây), trừ một số việc do một số Tòa án nhân dân cấp tỉnh giải quyết theo quy định của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Đây là hệ quả của việc tổ chức lại hệ thống Tòa án, và doanh nghiệp cần lưu ý để nộp đơn yêu cầu đúng Tòa án có thẩm quyền khi cần Tòa án hỗ trợ tố tụng trọng tài (như áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, chỉ định trọng tài viên).

Cần phân biệt rõ: Luật 81/2025/QH15 là luật do Quốc hội ban hành, sửa đổi Luật Tổ chức Tòa án nhân dân (kèm sửa đổi một số điều của Luật Trọng tài thương mại). Văn bản này hoàn toàn khác với Nghị quyết 81/2025/UBTVQH15 — nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về tổ chức hệ thống Tòa án. Hai văn bản khác nhau về cơ quan ban hành, số hiệu và nội dung; khi viện dẫn trong hồ sơ pháp lý, cần ghi chính xác để tránh nhầm lẫn.

Ngoài ra, các quy định cốt lõi của Luật Trọng tài thương mại 2010 về thỏa thuận trọng tài, thẩm quyền của hội đồng trọng tài, trình tự tố tụng và hủy phán quyết trọng tài vẫn được giữ nguyên, tiếp tục là khung pháp lý nền cho tố tụng trọng tài tại Việt Nam.

Chọn tổ chức trọng tài: VIAC, CIETAC hay trọng tài nước thứ ba?

VIAC là lựa chọn hợp lý khi hợp đồng thực hiện chủ yếu tại Việt Nam: chi phí cạnh tranh, trọng tài viên am hiểu pháp luật và thực tiễn kinh doanh Việt Nam, phán quyết được thi hành trực tiếp tại Việt Nam. Điều khoản mẫu của VIAC ngắn gọn, dễ áp dụng và đã được kiểm chứng qua hàng nghìn vụ việc.

CIETAC phù hợp khi phía Trung Quốc yêu cầu giải quyết tại Trung Quốc hoặc khi tài sản thi hành chủ yếu nằm tại Trung Quốc. CIETAC có bề dày kinh nghiệm với tranh chấp thương mại quốc tế và hệ thống chi nhánh tại nhiều thành phố Trung Quốc. Lưu ý thực tiễn: tố tụng tại CIETAC nếu không thỏa thuận ngôn ngữ có thể diễn ra bằng tiếng Trung, và việc thuê luật sư Trung Quốc đại diện là gần như bắt buộc.

SIAC (Singapore) và HKIAC (Hồng Kông) mang lại tính trung lập cao nhất, quy tắc tố tụng hiện đại theo chuẩn quốc tế, được cộng đồng doanh nghiệp toàn cầu tin cậy. Đánh đổi là chi phí cao hơn đáng kể. Với hợp đồng Việt – Trung giá trị lớn, nhiều doanh nghiệp chấp nhận phương án này như một “bảo hiểm trung lập”. Xem phân tích so sánh chi tiết tại bài điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng song ngữ.

Trọng tài viên: ai sẽ là người “cầm cân nảy mực”?

Một ưu điểm lớn của trọng tài so với tòa án là các bên được tham gia chọn người xét xử. Với hội đồng ba trọng tài viên, thông thường mỗi bên chỉ định một người và hai trọng tài viên đó (hoặc tổ chức trọng tài) chọn trọng tài viên thứ ba làm chủ tịch hội đồng. Với trọng tài viên duy nhất, hai bên thỏa thuận chọn chung; không thỏa thuận được thì tổ chức trọng tài chỉ định.

Trong tranh chấp Việt – Trung, tiêu chí chọn trọng tài viên nên gồm: am hiểu pháp luật áp dụng cho hợp đồng, có kinh nghiệm ngành hàng liên quan, và không có xung đột lợi ích. Nếu ngôn ngữ tố tụng là tiếng Anh nhưng một bên chỉ thạo tiếng Việt/tiếng Trung, nên ưu tiên trọng tài viên song ngữ hoặc chuẩn bị phương án phiên dịch ngay từ đầu. Đừng chọn trọng tài viên chỉ vì “quen biết” — tính độc lập, khách quan của trọng tài viên là điều kiện để phán quyết đứng vững khi bị yêu cầu hủy.

Thực tiễn cần lưu ý: một số tổ chức trọng tài có danh sách trọng tài viên chính thức, một số cho phép chọn ngoài danh sách nếu đáp ứng tiêu chuẩn. Quy tắc của từng tổ chức cần được đọc kỹ trước khi chốt điều khoản.

Công nhận và thi hành phán quyết trọng tài Trung Quốc tại Việt Nam

Cả Việt Nam và Trung Quốc đều là thành viên Công ước New York 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài. Việt Nam gia nhập Công ước năm 1995 (Quyết định phê chuẩn của Chủ tịch nước ký ngày 28/7/1995) với các bảo lưu: áp dụng theo nguyên tắc có đi có lại đối với phán quyết tuyên tại lãnh thổ quốc gia không phải thành viên, và chỉ áp dụng đối với tranh chấp phát sinh từ quan hệ pháp luật thương mại.

Nhờ Công ước, phán quyết của CIETAC (hoặc bất kỳ tổ chức trọng tài nào tại Trung Quốc) có thể được yêu cầu công nhận và thi hành tại Việt Nam theo thủ tục quy định tại Bộ luật Tố tụng dân sự: bên được thi hành nộp đơn kèm phán quyết và thỏa thuận trọng tài (có dịch thuật công chứng) tại Tòa án Việt Nam có thẩm quyền. Tòa án chỉ được từ chối công nhận trong các trường hợp hẹp theo Công ước — như thỏa thuận trọng tài vô hiệu, bên bị thi hành không được thông báo hợp lệ về tố tụng, phán quyết vượt quá phạm vi thỏa thuận, hoặc trái với trật tự công cộng của Việt Nam.

Chiều ngược lại cũng tương tự: phán quyết của VIAC có thể được yêu cầu thi hành tại Trung Quốc theo pháp luật Trung Quốc và Công ước New York. Điểm mấu chốt cho cả hai chiều: thỏa thuận trọng tài phải “sạch” — ghi đúng tên tổ chức, rõ ràng, không khiếm khuyết — vì mọi khiếm khuyết trong điều khoản đều có thể bị bên thua khai thác để chống lại việc công nhận phán quyết.

Chi phí trọng tài: dự toán từ khi soạn điều khoản

Chi phí tố tụng trọng tài gồm phí trọng tài (thù lao hội đồng trọng tài và phí quản lý của tổ chức), chi phí luật sư, chi phí phiên dịch/dịch thuật, chi phí giám định (nếu có) và chi phí đi lại. Mỗi tổ chức trọng tài công bố biểu phí riêng, thường tính theo giá trị tranh chấp với mức sàn tối thiểu — doanh nghiệp nên tra cứu biểu phí hiện hành của tổ chức mình định chọn ngay khi soạn điều khoản để dự toán.

Một số kỹ thuật kiểm soát chi phí ngay từ điều khoản: chọn một trọng tài viên thay vì ba cho tranh chấp giá trị vừa phải; thỏa thuận tố tụng rút gọn cho tranh chấp dưới ngưỡng nhất định (nhiều tổ chức có quy tắc tố tụng rút gọn với thời hạn ngắn hơn); chốt ngôn ngữ tố tụng mà đội ngũ mình sử dụng thành thạo để giảm chi phí phiên dịch; và quy định rõ nguyên tắc phân bổ chi phí (bên thua chịu hay mỗi bên tự chịu) để tránh tranh cãi thêm sau phán quyết.

Lưu ý: chi phí trọng tài quốc tế (SIAC, HKIAC) thường cao hơn đáng kể so với VIAC hay CIETAC. Đây là một yếu tố cần cân nhắc cùng với tính trung lập khi lựa chọn tổ chức trọng tài, chứ không nên là tiêu chí duy nhất.

FLAT LAW FIRM hỗ trợ doanh nghiệp như thế nào?

Chúng tôi soạn thảo và rà soát điều khoản trọng tài cho hợp đồng Việt – Trung với đầy đủ năm yếu tố kỹ thuật: tên tổ chức trọng tài chính xác, số lượng trọng tài viên, địa điểm tố tụng, ngôn ngữ tố tụng và luật áp dụng — dựa trên điều khoản mẫu chuẩn của VIAC, CIETAC, SIAC, HKIAC và điều chỉnh theo đặc thù từng giao dịch. Chúng tôi cũng đánh giá rủi ro “khiếm khuyết” của điều khoản hiện tại trong các hợp đồng đã ký, tư vấn lựa chọn tổ chức trọng tài và chiến lược thi hành phán quyết qua biên giới. Khi tranh chấp phát sinh, chúng tôi đại diện doanh nghiệp trong tố tụng trọng tài và thủ tục công nhận, thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài tại Việt Nam, cập nhật đầy đủ các thay đổi từ Luật 81/2025/QH15. Xem thêm dịch vụ giải quyết tranh chấp bằng trọng tài.

Câu hỏi thường gặp

Liên kết hữu ích

Bạn nên trao đổi với luật sư nếu:

• Điều khoản trọng tài trong hợp đồng của bạn ghi tên tổ chức trọng tài không chắc chắn hoặc copy từ mẫu cũ.
• Hợp đồng chưa quy định địa điểm tố tụng, ngôn ngữ tố tụng hoặc số lượng trọng tài viên.
• Cần lựa chọn giữa VIAC, CIETAC, SIAC, HKIAC cho một giao dịch cụ thể.
• Đối tác đang tranh cãi về hiệu lực của điều khoản trọng tài hiện tại.
• Cần công nhận và thi hành phán quyết trọng tài của Trung Quốc tại Việt Nam hoặc ngược lại.