Xuất khẩu sang Mỹ từ Việt Nam: quy tắc xuất xứ và rủi ro bị điều tra lẩn tránh thuế

Với hàng sản xuất tại Việt Nam xuất đi Mỹ, xuất xứ không còn là một dòng khai báo mà là một kết luận pháp lý phải chứng minh được. Hải quan Mỹ áp dụng quy tắc xuất xứ không ưu đãi dựa trên chuyển đổi đáng kể, đồng thời có cơ chế điều tra chống lẩn tránh riêng cho hàng hóa bị nghi mượn Việt Nam làm vỏ bọc để né thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp đang áp cho nước thứ ba.

Quy tắc xuất xứ không ưu đãi phía Mỹ: chuyển đổi đáng kể

Khác với xuất xứ ưu đãi trong các hiệp định thương mại tự do vốn dùng tiêu chí hàm lượng giá trị hoặc chuyển đổi mã số hàng hóa, xuất xứ không ưu đãi mà hải quan Mỹ áp dụng dựa trên học thuyết chuyển đổi đáng kể: hàng hóa mang xuất xứ của nước nơi nó trải qua quá trình làm thay đổi tên gọi, bản chất và công dụng lần cuối cùng. Một linh kiện nhập khẩu được sản xuất thành sản phẩm mới khác hẳn tại Việt Nam sẽ mang xuất xứ Việt Nam; cùng linh kiện đó chỉ được kiểm tra, đóng gói lại thì vẫn giữ xuất xứ gốc.

Về phía Việt Nam, Nghị định 31/2018/NĐ-CP quy định khung xuất xứ hàng hóa và cơ chế cấp giấy chứng nhận xuất xứ, nhưng doanh nghiệp cần hiểu rằng giấy chứng nhận xuất xứ cấp tại Việt Nam không ràng buộc kết luận của hải quan Mỹ. Hai hệ thống đánh giá độc lập nhau, và trong các vụ việc tranh chấp, hồ sơ sản xuất thực tế tại nhà máy mới là chứng cứ có trọng lượng quyết định.

Khi nào một lô hàng bị đưa vào diện điều tra lẩn tránh

Nguy cơ bị điều tra tăng mạnh khi sản phẩm xuất khẩu thuộc nhóm đang chịu thuế chống bán phá giá hoặc chống trợ cấp cao nếu xuất xứ từ một nước thứ ba, và kim ngạch xuất khẩu từ Việt Nam của nhóm hàng đó tăng đột biến trong thời gian ngắn. Các dấu hiệu bị soi gồm: tỷ lệ nguyên liệu nhập từ chính nước đang bị áp thuế chiếm phần lớn giá trị, công đoạn tại Việt Nam mỏng, nhà máy mới thành lập nhưng xuất khẩu sản lượng lớn, và giá xuất khẩu thấp bất thường so với chi phí sản xuất khai báo.

Tại Mỹ, điều tra lẩn tránh có thể được mở theo cơ chế của Đạo luật Thực thi và Bảo vệ cùng các thủ tục về phạm vi áp dụng lệnh thuế của Bộ Thương mại Mỹ. Khi bị điều tra, hàng hóa có thể bị yêu cầu ký quỹ theo mức thuế của nước bị né tránh trong lúc chờ kết luận, và nhà nhập khẩu Mỹ, chứ không chỉ nhà xuất khẩu Việt Nam, là bên chịu rủi ro tài chính trực tiếp, khiến họ thường yêu cầu nhà cung cấp cam kết và bồi hoàn rất chặt trong hợp đồng.

Chứng minh xuất xứ hợp lệ bằng hồ sơ sản xuất

Bộ hồ sơ chứng minh hiệu quả nhất được xây theo chuỗi giá trị của chính sản phẩm: chứng từ mua và nhập khẩu nguyên liệu, định mức tiêu hao nguyên liệu cho từng đơn vị sản phẩm, lệnh sản xuất và nhật ký máy móc, chi phí nhân công và năng lượng, cùng bảng kê khai xuất xứ của nhà sản xuất theo mẫu của cơ quan cấp chứng nhận tại Việt Nam. Tỷ lệ giá trị gia tăng tại Việt Nam tính được từ các chứng từ này là câu trả lời thuyết phục nhất cho câu hỏi sản xuất có thực chất hay không.

Doanh nghiệp nên tự kiểm chứng trước bằng một bài kiểm tra đơn giản: nếu đoàn xác minh đứng tại nhà máy và yêu cầu tái hiện quá trình biến nguyên liệu thành thành phẩm, hồ sơ hiện có có kể lại được câu chuyện đó một cách nhất quán không. Mọi khoảng trống giữa chứng từ mua nguyên liệu và sản lượng xuất khẩu đều là điểm đoàn điều tra sẽ đào sâu, và việc bổ sung hồ sơ sau khi đã bị mở điều tra có giá trị thấp hơn nhiều so với hồ sơ được tạo lập đồng thời với sản xuất.

Câu hỏi thường gặp

Xuất khẩu sang Mỹ từ Việt Nam thì quy tắc xuất xứ thế nào?

Xuất khẩu sang Mỹ áp quy tắc xuất xứ không ưu đãi của phía Mỹ, với tiêu chí trung tâm là chuyển đổi đáng kể: hàng hóa mang xuất xứ của nước nơi nó được biến đổi lần cuối về tên gọi, bản chất và công dụng. Khung cấp giấy chứng nhận xuất xứ tại Việt Nam thực hiện theo Nghị định 31/2018/NĐ-CP, nhưng giấy chứng nhận không ràng buộc kết luận của hải quan Mỹ; khi có tranh chấp, hồ sơ sản xuất thực tế là chứng cứ quyết định.

Rủi ro bị điều tra lẩn tránh thuế khi nào?

Rủi ro điều tra lẩn tránh xuất hiện khi sản phẩm thuộc nhóm đang bị Mỹ áp thuế chống bán phá giá hoặc chống trợ cấp cao với một nước thứ ba, xuất khẩu từ Việt Nam tăng đột biến, nguyên liệu chủ yếu đến từ chính nước bị áp thuế và công đoạn gia công tại Việt Nam mỏng. Điều tra có thể mở theo cơ chế chống lẩn tránh của Mỹ, với hệ quả ký quỹ theo mức thuế bị né trong thời gian chờ kết luận.

Làm sao chứng minh xuất xứ hợp lệ?

Bằng cách chứng minh sản xuất thực chất tại Việt Nam: lưu giữ chuỗi hồ sơ từ chứng từ nguyên liệu đầu vào, định mức tiêu hao, lệnh sản xuất tới chi phí nhân công và năng lượng, và tính được tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước cho sản phẩm. Hồ sơ phải được tạo lập đồng thời với quá trình sản xuất, nhất quán giữa số lượng nguyên liệu nhập vào và thành phẩm xuất ra, thay vì gom lại khi đã bị truy vấn.

Bị áp thuế chống lẩn tránh thì xử lý thế nào?

Doanh nghiệp cần phối hợp ngay với nhà nhập khẩu Mỹ vì họ là bên chịu ký quỹ và truy thu trực tiếp, đồng thời chuẩn bị hồ sơ sản xuất đầy đủ để trả lời cơ quan điều tra trong thời hạn được ấn định. Về thương mại, hợp đồng nên có điều khoản phân bổ rủi ro thuế chống lẩn tránh rõ ràng. Về pháp lý, nếu kết luận bất lợi, hàng hóa sẽ bị áp thuế như xuất xứ từ nước bị né tránh và doanh nghiệp phải tính lại toàn bộ mô hình giá cho thị trường Mỹ.

Kết luận cho nhà xuất khẩu

Xuất xứ Việt Nam khi vào Mỹ là kết luận phải chứng minh bằng sản xuất thực chất, không phải quyền lợi mặc nhiên từ việc đặt nhà máy tại Việt Nam. Doanh nghiệp xây hồ sơ sản xuất đồng thời và nhất quán ngay từ lô hàng đầu tiên sẽ đứng vững trước cả truy vấn thông thường lẫn điều tra chống lẩn tránh.