Mua bán khoáng sản là khâu mà khoáng sản lậu trà trộn vào chuỗi hợp pháp, nên pháp luật đặt gánh nặng chứng minh nguồn gốc lên mọi giao dịch: quặng không có hóa đơn và chứng từ nguồn gốc không chỉ khó bán — nó khiến cả người mua, người vận chuyển và người xuất khẩu cùng bị kéo vào vòng xử lý. Với doanh nghiệp thu mua, hồ sơ nguồn gốc không phải thủ tục hành chính thừa; đó là điều kiện để hàng hóa tồn tại hợp pháp trong kho của mình.
Hồ sơ nguồn gốc của một lô khoáng sản gồm gì
Một lô khoáng sản hợp lệ phải truy được về mỏ có giấy phép khai thác còn hiệu lực, thể hiện qua hợp đồng mua bán với chủ mỏ hoặc thương nhân có nguồn hàng hợp pháp, hóa đơn điện tử theo Nghị định 123/2020/NĐ-CP, chứng từ vận chuyển và số lượng tương ứng sản lượng mỏ được phép khai thác. Điểm kỹ thuật quan trọng là tính khớp chuỗi: số lượng mua vào của thương nhân không thể vượt quá sản lượng mà mỏ nguồn có thể cung cấp hợp pháp trong kỳ. Cơ quan thuế và quản lý thị trường đối chiếu chính điểm này khi kiểm tra một điểm thu mua — và đây cũng là cách khoáng sản lậu bị phát hiện dù hóa đơn bề ngoài đầy đủ.
Kinh doanh khoáng sản không rõ nguồn gốc bị xử lý thế nào
Mua bán, vận chuyển, tiêu thụ khoáng sản không có nguồn gốc hợp pháp bị xử phạt theo Nghị định 36/2020/NĐ-CP, với chế tài gồm phạt tiền theo giá trị hàng hóa, tịch thu toàn bộ khoáng sản vi phạm và có thể tịch thu phương tiện vận chuyển trong các trường hợp luật định. Về thuế, hàng mua vào không có hóa đơn hợp lệ không được tính chi phí được trừ và không được khấu trừ thuế giá trị gia tăng đầu vào — nghĩa là doanh nghiệp chịu thiệt kép: mất hàng bởi tịch thu và mất chi phí bởi quyết toán thuế. Hàng đã bán cho bên thứ ba trước khi bị phát hiện còn kéo theo tranh chấp dân sự về bồi thường trong chuỗi cung ứng.
Xuất khẩu khoáng sản: chứng minh nguồn gốc ở cửa khẩu
Khi xuất khẩu, hồ sơ nguồn gốc là một phần của bộ chứng từ hải quan: cơ quan hải quan và cơ quan kiểm tra chuyên ngành có thể yêu cầu xuất trình giấy phép khai thác của mỏ nguồn, hợp đồng, hóa đơn và chứng từ vận chuyển của toàn bộ chuỗi từ mỏ đến cảng. Lô hàng không chứng minh được nguồn gốc sẽ bị dừng thông quan và điều tra mở rộng về phía doanh nghiệp xuất khẩu. Doanh nghiệp xuất khẩu mua hàng qua nhiều tầng thương nhân cần thiết kế điều khoản bảo đảm nguồn gốc và quyền truy đòi trong hợp đồng mua, kèm quyền kiểm tra hồ sơ mỏ nguồn trước khi thanh toán.
Hệ thống kiểm soát cho doanh nghiệp thu mua
Doanh nghiệp thu mua chuyên nghiệp vận hành ba chốt kiểm soát: duyệt nhà cung cấp bằng giấy phép mỏ và năng lực sản lượng trước khi ký hợp đồng khung; kiểm tra chứng từ theo từng lô, từ chối nhận hàng thiếu hóa đơn hoặc vượt sản lượng hợp lý của mỏ nguồn; và lưu hồ sơ truy xuất theo lô trong suốt thời hạn kiểm tra sau thông quan và thanh tra thuế. Ba chốt này vừa bảo vệ doanh nghiệp trước chế tài, vừa là bằng chứng thiện chí quan trọng khi một lô hàng đơn lẻ trong chuỗi bị phát hiện có vấn đề từ phía nhà cung cấp.
Câu hỏi thường gặp
Mua quặng của mỏ có cần hóa đơn không?
Có. Mua bán khoáng sản phải có hóa đơn điện tử theo Nghị định 123/2020/NĐ-CP kèm hợp đồng và chứng từ vận chuyển truy được về mỏ có giấy phép hợp lệ. Mua hàng không hóa đơn khiến doanh nghiệp bị tịch thu hàng, không được tính chi phí được trừ và không được khấu trừ thuế giá trị gia tăng đầu vào.
Kinh doanh khoáng sản không rõ nguồn gốc thì bị phạt?
Hành vi mua bán, vận chuyển, tiêu thụ khoáng sản không rõ nguồn gốc bị phạt tiền theo Nghị định 36/2020/NĐ-CP theo giá trị hàng hóa, tịch thu toàn bộ khoáng sản vi phạm và có thể tịch thu phương tiện trong trường hợp luật định, chưa kể hậu quả thuế khi quyết toán.
Xuất khẩu khoáng sản cần chứng minh nguồn gốc thế nào?
Doanh nghiệp phải xuất trình được chuỗi chứng từ từ mỏ đến cảng: giấy phép khai thác của mỏ nguồn, hợp đồng mua bán, hóa đơn và chứng từ vận chuyển khớp số lượng. Hải quan có quyền dừng thông quan để kiểm tra nếu hồ sơ nguồn gốc không đầy đủ hoặc không nhất quán.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng