Đất hiếm là trường hợp kiểm tra rõ nhất cho câu hỏi ‘pháp luật Việt Nam hạn chế nhà đầu tư nước ngoài ở đâu’: không có một điều luật nào tuyên bố cấm NĐTNN khai thác đất hiếm, nhưng tổ hợp quy hoạch chiến lược, cơ chế đấu giá, kiểm soát xuất khẩu và yêu cầu chế biến sâu tạo thành một hàng rào tiếp cận nhiều lớp — mà nhà đầu tư chỉ nhìn thấy đầy đủ khi đã chi tiền cho thăm dò.
Đất hiếm trong hệ thống khoáng sản chiến lược
Đất hiếm thuộc nhóm khoáng sản có tầm quan trọng chiến lược với công nghiệp công nghệ cao và quốc phòng, được quản lý qua quy hoạch khoáng sản quốc gia và các chương trình riêng về thăm dò, khai thác, chế biến khoáng sản chiến lược. Hệ quả thực tế là số lượng khu vực đất hiếm được đưa vào khai thác rất hạn chế, tiến độ cấp phép gắn với nhu cầu chế biến trong nước, và mọi dự án đều bị xem xét ở cấp quy hoạch trước khi tới cấp giấy phép theo Luật Địa chất và khoáng sản 54/2024/QH15. Nhà đầu tư không thể tiếp cận đất hiếm bằng tư duy ‘mỏ thương mại thông thường’.
Hạn chế đối với nhà đầu tư nước ngoài nằm ở đâu
Rào cản với NĐTNN trong đất hiếm không nằm ở một điều cấm quốc tịch mà nằm ở bốn điểm nghẽn cộng hưởng: khu vực mỏ phải nằm trong quy hoạch và diện được phép triển khai; quyền khai thác đi qua đấu giá hoặc cơ chế lựa chọn có điều kiện an ninh, quốc phòng tại các khu vực nhạy cảm; dự án phải gắn với chế biến sâu trong nước thay vì xuất khẩu quặng thô; và giao dịch chuyển nhượng, thay đổi kiểm soát tại công ty nắm giữ dự án chiến lược bị soi kỹ hơn hẳn dự án mỏ thông thường. Doanh nghiệp nước ngoài vì vậy thường tham gia chuỗi đất hiếm ở khâu công nghệ chế biến, tách chiết và liên doanh có đối tác trong nước giữ vai trò chủ đạo về giấy phép.
Chế biến và xuất khẩu đất hiếm
Chính sách nhất quán là giữ giá trị đất hiếm ở khâu tách chiết, tinh chế trong nước và siết xuất khẩu dạng quặng hoặc tinh quặng chưa tách chiết. Sản phẩm đất hiếm sau tách chiết — oxit, kim loại và hợp kim đất hiếm — mới là sản phẩm thương mại được khuyến khích xuất khẩu. Điều này có nghĩa mô hình kinh doanh ‘khai thác rồi xuất thô’ gần như không khả thi về mặt chính sách cho đất hiếm, bất kể hiệu quả kinh tế ngắn hạn. Mọi cam kết bao tiêu xuất khẩu đất hiếm thô trong hợp đồng dài hạn đều mang rủi ro chính sách rất cao và cần điều khoản điều chỉnh khi quy định xuất khẩu thay đổi.
Lộ trình tham gia khả thi cho nhà đầu tư nước ngoài
Con đường thực tế gồm ba bước: tham gia ở khâu công nghệ — cung cấp công nghệ tách chiết, thiết bị và hợp đồng chuyển giao công nghệ tuân thủ pháp luật chuyển giao công nghệ; liên doanh với đối tác trong nước trong đó cấu trúc giấy phép khoáng sản do phía Việt Nam chủ trì; và đầu tư vào nhà máy chế biến sử dụng nguồn nguyên liệu hợp pháp trong nước. Mỗi bước đều cần thẩm định riêng về quy hoạch, điều kiện tiếp cận thị trường theo Luật Đầu tư 143/2025/QH15 và khả năng thay đổi chính sách — vì đất hiếm là lĩnh vực chính sách thay đổi nhanh theo bối cảnh địa chính trị toàn cầu hơn bất kỳ nhóm khoáng sản nào khác.
Câu hỏi thường gặp
Đất hiếm, nhà đầu tư nước ngoài có được khai thác?
Không có lệnh cấm tuyệt đối theo quốc tịch, nhưng tiếp cận bị giới hạn bởi quy hoạch khoáng sản chiến lược, cơ chế đấu giá và điều kiện an ninh tại các khu vực nhạy cảm theo Luật Địa chất và khoáng sản 54/2024/QH15. Trên thực tế, NĐTNN thường tham gia qua liên doanh với đối tác trong nước chủ trì giấy phép, hoặc ở khâu công nghệ và chế biến.
Hạn chế chính với khoáng sản chiến lược là gì?
Bốn hạn chế cộng hưởng là: khu vực phải thuộc quy hoạch và diện được triển khai; quyền khai thác qua đấu giá hoặc lựa chọn có điều kiện; dự án phải gắn chế biến sâu trong nước; và chuyển nhượng, thay đổi kiểm soát tại dự án chiến lược bị xem xét chặt chẽ hơn dự án mỏ thông thường.
Có được xuất khẩu quặng đất hiếm?
Xuất khẩu đất hiếm dạng quặng hoặc tinh quặng chưa tách chiết bị siết chặt theo chính sách giữ giá trị chế biến trong nước. Sản phẩm được khuyến khích xuất khẩu là đất hiếm đã qua tách chiết, tinh chế thành oxit, kim loại hoặc hợp kim. Hợp đồng xuất khẩu thô dài hạn mang rủi ro chính sách cao và cần điều khoản điều chỉnh.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng