Một trang trại lợn 500 con ở Đồng Nai ghi nhận lợn chậm lớn, tỷ lệ hao hụt cao bất thường. Kiểm nghiệm mẫu thức ăn đang dùng phát hiện hàm lượng đạm thấp hơn công bố 30% và tồn dư kháng sinh cấm. Chủ trang trại kiện nhà cung cấp thức ăn — nhưng hợp đồng mua bán chỉ là… tin nhắn Zalo và phiếu giao hàng viết tay. Thức ăn chăn nuôi chiếm 60–70% giá thành chăn nuôi, và cũng là nơi gian lận chất lượng phổ biến nhất.
Khung pháp lý: Luật Chăn nuôi 2018
Luật Chăn nuôi 32/2018/QH14 (có hiệu lực từ 01/01/2020) quản lý thức ăn chăn nuôi từ sản xuất, kinh doanh đến sử dụng: cơ sở sản xuất TACN phải đáp ứng điều kiện, sản phẩm phải công bố tiêu chuẩn, ghi nhãn đúng quy định. Thức ăn chăn nuôi là hàng hóa ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn thực phẩm (thịt, trứng, sữa) — quản lý chặt không kém gì thực phẩm cho người.
Kháng sinh trong thức ăn: lộ trình cấm
Điểm siết chặt quan trọng nhất: pháp luật theo lộ trình cấm sử dụng kháng sinh kích thích sinh trưởng trong thức ăn chăn nuôi — chỉ được dùng kháng sinh để phòng, trị bệnh theo chỉ định thú y, có thời gian ngừng thuốc trước khi giết mổ. Tồn dư kháng sinh trong thịt là rào cản xuất khẩu và nguy cơ sức khỏe cộng đồng (kháng kháng sinh). Trang trại sử dụng TACN chứa kháng sinh cấm không chỉ bị phạt mà còn mất thị trường khi bị phát hiện qua kiểm nghiệm.
Gian lận chất lượng TACN
Các hình thức phổ biến: công bố hàm lượng đạm, năng lượng cao hơn thực tế; trộn chất cấm tạo nạc; tái sử dụng bao bì, làm giả nhãn hiệu TACN có tiếng. Chủ trang trại phòng vệ bằng: mua từ nhà sản xuất, đại lý có uy tín, có hóa đơn chứng từ; kiểm nghiệm định kỳ mẫu thức ăn tại phòng thử nghiệm; và quan trọng nhất — hợp đồng mua bán bằng văn bản ghi rõ tiêu chuẩn chất lượng, chế tài khi không đạt, và quyền kiểm nghiệm độc lập.
Trách nhiệm khi xảy ra sự cố
Khi vật nuôi thiệt hại do thức ăn kém chất lượng, nhà sản xuất/kinh doanh TACN phải chịu trách nhiệm bồi thường nếu chứng minh được mối quan hệ nhân quả (kết quả kiểm nghiệm, hồ sơ bệnh án đàn vật nuôi, loại trừ nguyên nhân khác). Thực tế chứng minh nhân quả rất khó nếu không có mẫu lưu và hồ sơ đầy đủ — trang trại quy mô lớn nên lưu mẫu thức ăn mỗi lô nhập và ghi chép nhật ký chăn nuôi chi tiết.
Câu hỏi thường gặp
1. Mua thức ăn qua Zalo, không hợp đồng có đòi được bồi thường không?
Rất khó. Tin nhắn, phiếu giao hàng viết tay là chứng cứ yếu; không có thỏa thuận về tiêu chuẩn chất lượng thì không có căn cứ xác định vi phạm. Mua bán TACN giá trị lớn phải có hợp đồng văn bản — đó là chi phí rẻ nhất để bảo vệ mình.
2. Kháng sinh nào được dùng trong thức ăn chăn nuôi?
Chỉ kháng sinh được phép dùng để phòng, trị bệnh theo chỉ định, tuân thủ liều lượng và thời gian ngừng thuốc. Kháng sinh kích thích sinh trưởng bị cấm theo lộ trình của pháp luật. Danh mục cụ thể thực hiện theo quy định hiện hành của cơ quan thú y.
3. Trang trại tự phối trộn thức ăn có phải tuân thủ gì không?
Có. Tự phối trộn để sử dụng nội bộ vẫn phải bảo đảm nguyên liệu an toàn, không dùng chất cấm, và tuân thủ quy định về quản lý TACN. Phối trộn bán ra ngoài thì thành hoạt động sản xuất, kinh doanh TACN, phải đáp ứng đầy đủ điều kiện.
