Tình huống kinh điển trên công trường: tư vấn giám sát nói “cứ làm đi, thủ tục bổ sung sau”, nhà thầu làm xong, chủ đầu tư từ chối thanh toán vì không có phê duyệt phát sinh. Ai đúng phụ thuộc vào một thứ duy nhất: chỉ thị đó có được xác lập bằng chứng cứ mà hợp đồng công nhận hay không.
Căn cứ pháp lý
- Luật Xây dựng 50/2014/QH13 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật 62/2020/QH14)
- Nghị định 37/2015/NĐ-CP về hợp đồng xây dựng (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 50/2021/NĐ-CP)
- Bộ luật Dân sự 91/2015/QH13
Nguyên tắc: không phê duyệt, không thanh toán
Hợp đồng xây dựng theo khung Nghị định 37/2015/NĐ-CP hoạt động trên nguyên tắc công việc phát sinh ngoài phạm vi hợp đồng chỉ được thực hiện và thanh toán khi có chấp thuận của chủ đầu tư (hoặc người được ủy quyền đúng thẩm quyền) theo đúng trình tự hợp đồng: đề xuất phát sinh, đánh giá khối lượng/đơn giá, phê duyệt bằng văn bản, rồi mới thi công. Nhà thầu tự ý làm trước gánh rủi ro bị từ chối toàn bộ chi phí cho phần đó, dù công việc thực tế cần thiết cho công trình. Nguyên tắc này bảo vệ chủ đầu tư khỏi “phát sinh ngược” — làm trước, ép thanh toán sau.
Các ngoại lệ được thực tiễn chấp nhận
Ba ngoại lệ thường được cơ quan giải quyết tranh chấp cân nhắc: (1) chỉ thị miệng tại hiện trường trong tình huống khẩn cấp (nguy cơ sập, mất an toàn, thiệt hại lan rộng) và nhà thầu đã xác nhận lại bằng văn bản trong thời hạn hợp đồng mà chủ đầu tư/giám sát không phản đối; (2) công việc nằm trong phạm vi hợp đồng gốc khi diễn giải đúng bản vẽ/thuyết minh — khi đó nó không phải phát sinh mà là công việc đã gồm trong giá; (3) chủ đầu tư đã nghiệm thu, sử dụng kết quả công việc và hưởng lợi trực tiếp — yếu tố hưởng lợi không tạo quyền thanh toán tự động nhưng là lập luận mạnh về thanh toán giá trị công bằng trong nhiều vụ việc.
Chứng cứ chỉ thị: thắng thua nằm ở giấy tờ hiện trường
Nhà thầu cần tập hợp: biên bản họp giao ban ghi nội dung chỉ thị, nhật ký thi công và nhật ký giám sát, email/thư xác nhận chỉ thị, ảnh chụp quá trình và kết quả kèm thời gian, biên bản nghiệm thu phần việc. Ngược lại, chủ đầu tư thắng bằng: điều khoản hợp đồng về thẩm quyền phê duyệt phát sinh, chứng cứ người ra chỉ thị không có thẩm quyền, và văn bản phản đối ngay khi biết việc thi công không phê duyệt. Bài học vận hành cho cả hai phía: mọi chỉ thị miệng phải được “đóng” bằng văn bản trong 24–48 giờ, và nhà thầu không bao giờ nên khởi công phát sinh lớn chỉ dựa trên một câu nói.
Bài viết liên quan trên flaw.vn: “Tranh chấp phạt chậm tiến độ EPC: chủ đầu tư trừ tiền, nhà thầu nói do chủ đầu tư” — bài này chỉ xử lý góc riêng nêu trong tiêu đề, phần khung chung xem bài liên quan.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thầu tự ý làm phát sinh thì có được trả tiền không?
Nguyên tắc là không: công việc ngoài phạm vi hợp đồng chưa được chủ đầu tư phê duyệt theo trình tự hợp đồng thì nhà thầu tự gánh rủi ro chi phí. Ngoại lệ được cân nhắc gồm chỉ thị khẩn cấp được xác nhận lại bằng văn bản đúng hạn, công việc thực chất thuộc phạm vi hợp đồng gốc khi diễn giải đúng hồ sơ, và trường hợp chủ đầu tư đã nghiệm thu/sử dụng kết quả — khi đó khả năng được thanh toán giá trị công bằng cao hơn nhưng không tự động.
Phê duyệt miệng có giá trị không?
Người có thẩm quyền theo hợp đồng: thường là chủ đầu tư hoặc đại diện được ủy quyền bằng văn bản trong giới hạn được ủy quyền. Chỉ thị của tư vấn giám sát chỉ có giá trị phê duyệt phát sinh nếu hợp đồng/thư ủy quyền trao quyền đó cho giám sát. Đây là lý do tranh chấp luôn bắt đầu bằng việc đọc điều khoản thẩm quyền và giấy ủy quyền tại công trường.
Đơn giá phát sinh tính thế nào?
Tập hợp chuỗi chứng cứ hiện trường: biên bản giao ban và nhật ký ghi chỉ thị, văn bản/email xác nhận lại chỉ thị (đặc biệt nếu đã gửi trong thời hạn hợp đồng mà không bị phản đối), hồ sơ nghiệm thu và bằng chứng chủ đầu tư đã sử dụng kết quả công việc. Một chỉ thị miệng không có bất kỳ xác nhận văn bản nào là vị thế yếu nhất của nhà thầu.
Làm sao kiểm soát phát sinh?
Cách chắc chắn nhất: đưa vào quy trình công trường quy tắc “không văn bản, không thi công” cho mọi phát sinh trên một ngưỡng giá trị; mẫu xác nhận chỉ thị miệng trong 24–48 giờ; và danh sách người có thẩm quyền phê duyệt phát sinh được phổ biến cho cả giám sát và nhà thầu. Ba việc này loại bỏ phần lớn tranh chấp phát sinh ngay từ gốc.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng
