FLAT LAW FIRM

Thuế

Rủi ro hình sự về thuế: khi nào trốn thuế bị truy cứu?

Documents highlighting tax fraud with the word 'scam' on tax forms.

Một doanh nghiệp FDI tại Bình Dương bị thanh tra thuế truy thu và phạt chậm nộp qua ba kỳ tính thuế. Tổng số thuế bị ấn định tăng dần sau mỗi lần giải trình, và hồ sơ bắt đầu xuất hiện dấu hiệu bị chuyển sang cơ quan điều tra. Ranh giới giữa xử phạt hành chính về thuế và truy cứu hình sự nằm ở đâu là câu hỏi quyết định cách doanh nghiệp ứng xử ngay từ giai đoạn thanh tra.

Căn cứ pháp lý áp dụng tại thời điểm viết

Tội trốn thuế được quy định tại Điều 200 Bộ luật Hình sự 100/2015/QH13 (sửa đổi bởi Luật 12/2017/QH14): trốn thuế từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng, hoặc dưới mức đó nhưng đã bị xử phạt hành chính về hành vi trốn thuế hoặc đã bị kết án về tội này chưa được xóa án tích, là ngưỡng khởi đầu của trách nhiệm hình sự. Quản lý thuế hiện hành theo Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15, có hiệu lực từ 01/7/2026, thay thế Luật Quản lý thuế 38/2019/QH14; xử phạt hành chính về hóa đơn, thuế thực hiện theo các nghị định xử phạt hiện hành trong lĩnh vực thuế.

Khi nào hành vi vượt ngưỡng hành chính

Trốn thuế trong Điều 200 không đồng nhất với mọi sai sót kê khai. Hành vi điển hình gồm không nộp hồ sơ đăng ký thuế, không ghi chép hoặc ghi hai hệ thống sổ sách, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp, khai sai dẫn đến thiếu số thuế phải nộp. Số tiền trốn thuế tính trên số thuế thực tế bị chiếm đoạt, không tính tiền phạt và tiền chậm nộp. Nếu số tiền dưới 100 triệu đồng và người vi phạm chưa từng bị xử phạt hành chính về trốn thuế, vụ việc dừng ở xử phạt hành chính theo Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15. Điểm nhiều doanh nghiệp bỏ qua: cùng một hành vi nhưng cộng dồn qua nhiều kỳ thanh tra có thể đẩy tổng số tiền vượt ngưỡng hình sự.

Giám đốc nước ngoài và trách nhiệm cá nhân

Trách nhiệm hình sự trốn thuế gắn với cá nhân trực tiếp thực hiện hoặc chỉ đạo hành vi, đồng thời pháp nhân thương mại cũng có thể bị truy cứu theo Điều 200 với mức phạt tiền riêng và có thể bị đình chỉ hoạt động. Giám đốc là người nước ngoài không được miễn trừ: quốc tịch không phải căn cứ loại trừ trách nhiệm, nhưng cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh được yếu tố cố ý và vai trò của từng cá nhân. Thực tiễn cho thấy kế toán trưởng và người ký hồ sơ khai thuế thường bị xem xét trước; giám đốc chỉ đạo bằng văn bản hoặc phê duyệt chứng từ giả là tình tiết quyết định. Doanh nghiệp nên tách bạch rõ ai là người quyết định từng bút toán ngay từ hồ sơ nội bộ.

Khuyến nghị hành động

1. Chủ động rà soát lại toàn bộ kỳ thuế bị thanh tra, tự tính số thuế chênh lệch theo từng hành vi để biết vụ việc đang ở ngưỡng hành chính hay hình sự trước khi làm việc với đoàn thanh tra.

2. Khai bổ sung và nộp đủ số thuế thiếu cùng tiền chậm nộp sớm nhất có thể: việc khắc phục hậu quả là tình tiết giảm nhẹ quan trọng cả ở giai đoạn xử phạt lẫn tố tụng.

3. Không tiêu hủy, không sửa ngược chứng từ sau khi có quyết định thanh tra; mọi giải trình lập thành văn bản, lưu dấu vết người phê duyệt từng khoản mục.

Doanh nghiệp cần rà soát tình huống cụ thể nên trao đổi sớm với luật sư để chốt phương án trước khi ký kết hoặc nộp hồ sơ.

Câu hỏi thường gặp

Trốn thuế bao nhiêu thì bị truy cứu hình sự?

Theo Điều 200 Bộ luật Hình sự 100/2015/QH13 (sửa bởi Luật 12/2017/QH14), trốn thuế từ 100.000.000 đồng trở lên là ngưỡng truy cứu cơ bản; dưới mức này vẫn bị truy cứu nếu đã bị xử phạt hành chính về trốn thuế hoặc đã có tiền án về tội này chưa được xóa án tích. Số tiền tính là số thuế bị trốn, không gồm phạt và tiền chậm nộp.

Dùng 2 sổ sách có bị đi tù?

Hai hệ thống sổ sách là một trong các hành vi được liệt kê tại Điều 200 Bộ luật Hình sự. Có bị phạt tù hay không phụ thuộc số tiền trốn thuế và tình tiết: khung cơ bản là phạt tiền hoặc cải tạo không giam giữ đến 03 năm, khung tăng nặng khi số tiền từ 1 tỷ đồng trở lên hoặc có tình tiết định khung khác. Nếu số tiền chưa đạt ngưỡng và chưa có tiền lệ xử phạt, hành vi bị xử phạt hành chính và truy thu.

Giám đốc nước ngoài có bị bắt?

Giám đốc nước ngoài hoàn toàn có thể bị khởi tố, tạm giam như công dân Việt Nam nếu có căn cứ cho rằng người này trực tiếp chỉ đạo hoặc thực hiện hành vi trốn thuế đạt ngưỡng Điều 200. Quốc tịch không tạo quyền miễn trừ; tuy nhiên cơ quan tố tụng phải chứng minh vai trò và lỗi cố ý của cá nhân đó, không suy đoán chỉ từ chức danh.

Làm sao để không dính hình sự?

Ba việc hiệu quả nhất là: kê khai trung thực ngay từ đầu và khai bổ sung kịp thời khi phát hiện sai; nộp đủ số thuế thiếu và tiền chậm nộp trước khi có quyết định xử lý cuối cùng; và duy trì một hệ thống sổ sách duy nhất với chứng từ hợp lệ. Khi đã nhận quyết định thanh tra, nên có luật sư tham gia từ đầu để kiểm soát ranh giới giữa giải trình hành chính và lời khai tố tụng.

Bài viết liên quan

Kiểm duyệt chuyên môn: Hội đồng Luật sư – Công ty Luật TNHH FLAT (FLAT LAW FIRM)

Nội dung phân tích được đối chiếu trực tiếp với quy định pháp luật Việt Nam hiện hành và thực tiễn giải quyết hồ sơ đầu tư nước ngoài (FDI) tại FLAT LAW FIRM.