Bài viết này chỉ bàn về hòa giải, không lặp lại bài toán trọng tài hay tòa án. Với tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài, doanh nghiệp FDI tại Việt Nam đứng trước hai cơ chế hòa giải khác hẳn nhau về tính chất: hòa giải, đối thoại tại tòa án theo Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án 32/2020/QH14, và hòa giải thương mại ngoài tòa theo Nghị định 22/2017/NĐ-CP do trung tâm hòa giải hoặc hòa giải viên vụ việc thực hiện. Chọn sai cơ chế không làm mất quyền khởi kiện, nhưng chọn đúng ngay từ điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng sẽ quyết định thỏa thuận hòa giải thành có được cưỡng chế thi hành hay chỉ là một tờ giấy cam kết.
Hòa giải tại tòa án: cơ chế gắn với tòa án nhưng không phải xét xử
Hòa giải, đối thoại tại tòa án áp dụng cho các vụ việc dân sự, trong đó có tranh chấp kinh doanh thương mại thuộc thẩm quyền của tòa án, khi đương sự nộp đơn khởi kiện hoặc trước khi tòa án thụ lý và các bên đồng ý lựa chọn hòa giải. Hòa giải viên do tòa án phân công từ danh sách được phê duyệt tiến hành các phiên làm việc trong thời hạn luật định, tối đa hai tháng kể từ ngày được phân công, có thể gia hạn theo thỏa thuận của các bên trong giới hạn luật cho phép. Toàn bộ quá trình diễn ra trước khi vụ án được thụ lý chính thức, hồ sơ hòa giải được bảo mật và nội dung trao đổi trong hòa giải không được dùng làm chứng cứ bất lợi nếu vụ việc sau đó phải xét xử.
Kết quả quan trọng nhất của cơ chế này là quyết định công nhận kết quả hòa giải thành, đối thoại thành của tòa án khi các bên yêu cầu. Quyết định công nhận có hiệu lực thi hành như bản án, quyết định của tòa án và được thi hành theo pháp luật thi hành án dân sự, trừ trường hợp bị xem xét lại theo thủ tục luật định khi có căn cứ cho thấy thỏa thuận vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội. Đây là lợi thế cấu trúc của hòa giải tại tòa án so với hòa giải ngoài tòa thuần túy: doanh nghiệp không cần khởi kiện lại để biến thỏa thuận thành một thỏa thuận hòa giải thành tại tòa án trong vụ án mới, vì quyết định công nhận được ban hành ngay trong cùng quy trình. Đổi lại, cơ chế này chỉ mở khi vụ việc đã ở ngưỡng cửa tòa án, tức là tranh chấp đã phát sinh và ít nhất một bên đã sẵn sàng nộp đơn.
Hòa giải thương mại ngoài tòa: linh hoạt từ điều khoản hợp đồng
Hòa giải thương mại theo Nghị định 22/2017/NĐ-CP là phương thức các bên tự thỏa thuận đưa tranh chấp tới một trung tâm hòa giải thương mại hoặc hòa giải viên thương mại vụ việc, không cần chờ tới lúc nộp đơn kiện. Điều kiện áp dụng là các bên có thỏa thuận hòa giải bằng văn bản, có thể là điều khoản trong hợp đồng ngay từ khi ký kết hoặc thỏa thuận riêng lập sau khi tranh chấp phát sinh. Hòa giải viên phải đáp ứng tiêu chuẩn về trình độ, kinh nghiệm và không có xung đột lợi ích; trung tâm hòa giải hoạt động theo quy tắc hòa giải riêng được đăng ký. Các bên tự chọn hòa giải viên, ngôn ngữ, địa điểm và lịch làm việc, yếu tố đặc biệt quan trọng với tranh chấp có bên ở nước ngoài cần phiên làm việc trực tuyến qua nhiều múi giờ.
Văn bản kết quả hòa giải thành là văn bản thỏa thuận giữa các bên về giải quyết toàn bộ hoặc một phần tranh chấp, được hòa giải viên chứng thực chữ ký theo quy định. Điểm yếu cấu trúc nằm ở khâu thi hành: văn bản này về bản chất là một thỏa thuận dân sự, nếu bên phải thi hành không tự nguyện thực hiện, bên được thi hành phải yêu cầu tòa án công nhận kết quả hòa giải thành theo thủ tục tại Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 về công nhận kết quả hòa giải thành ngoài tòa án thì mới có quyết định để cưỡng chế thi hành. Tòa án xem xét công nhận có thể từ chối nếu thỏa thuận rơi vào các trường hợp luật định như bên tham gia không có năng lực, nội dung vi phạm điều cấm hoặc hòa giải viên vi phạm nghĩa vụ. Chính vì khâu công nhận này, chất lượng biên bản và hồ sơ hòa giải ngay từ đầu quyết định thỏa thuận có đi đến đích thi hành được hay không.
So sánh hai cơ chế trên các tiêu chí doanh nghiệp FDI quan tâm
Về thời điểm can thiệp, hòa giải thương mại chủ động được từ rất sớm, ngay khi tranh chấp vừa nhen nhóm và quan hệ kinh doanh còn cứu được; hòa giải tại tòa án chỉ bắt đầu khi một bên đã nộp đơn. Về chi phí, hòa giải thương mại do các bên trả phí cho trung tâm hoặc hòa giải viên theo biểu phí thỏa thuận, còn hòa giải tại tòa án được nhà nước tổ chức trong khuôn khổ hoạt động của tòa án và các bên không phải nộp chi phí hòa giải theo cơ chế hiện hành, dù vẫn tốn chi phí luật sư và thời gian quản lý vụ việc. Về bảo mật, cả hai đều bảo mật, nhưng hòa giải thương mại cho phép các bên kiểm soát hoàn toàn thông tin và người tham dự, phù hợp tranh chấp nhạy cảm về giá cả, công thức sản xuất hoặc dữ liệu khách hàng.
Về giá trị quốc tế, cả hai cơ chế đều cho kết quả thi hành trong lãnh thổ Việt Nam sau khi được tòa án công nhận. Với tài sản của bên phải thi hành nằm ở nước ngoài, doanh nghiệp cần nhớ Việt Nam chưa phải là thành viên của Công ước Singapore về thỏa thuận hòa giải quốc tế tại thời điểm viết bài, nên thỏa thuận hòa giải đạt được tại Việt Nam không tự động được thi hành ở nước ngoài theo công ước này; khi đó hợp đồng nên thiết kế bậc thang giải quyết tranh chấp có chặng cuối là trọng tài thương mại để phán quyết trọng tài được thi hành theo Công ước New York 1958. Đây là giới hạn khách quan của mọi cơ chế hòa giải, không phải nhược điểm riêng của cơ chế nào, và luật sư soạn hợp đồng cần nói rõ với khách hàng ngay từ đầu thay vì để doanh nghiệp kỳ vọng hòa giải giải quyết được bài toán tài sản xuyên biên giới.
Thiết kế điều khoản và chuẩn bị hồ sơ để hòa giải có cơ hội thành
Điều khoản hòa giải trong hợp đồng nên ghi rõ cơ chế được chọn, trung tâm hòa giải hoặc cách chỉ định hòa giải viên, thời hạn tối đa cho chặng hòa giải trước khi chuyển sang khởi kiện hoặc trọng tài, ngôn ngữ hòa giải và địa điểm. Điều khoản thiếu thời hạn tối đa là lỗi phổ biến nhất: một bên cố tình kéo dài hòa giải để trì hoãn nghĩa vụ thanh toán, trong khi bên còn lại không dám khởi kiện vì sợ bị cho là vi phạm cam kết hòa giải trước. Cách soạn an toàn là cho chặng hòa giải một cửa sổ cố định, thường 30 đến 45 ngày kể từ ngày gửi thông báo tranh chấp, kèm quyền khởi kiện ngay khi xảy ra hành vi khẩn cấp cần biện pháp ngăn chặn của tòa án.
Về hồ sơ, doanh nghiệp nên bước vào hòa giải với cùng mức chuẩn bị như bước vào phiên tòa rút gọn: bảng đối chiếu công nợ có chứng từ gốc, biên bản nghiệm thu và bàn giao, chuỗi thư từ thể hiện diễn biến tranh chấp, và một phương án nhượng bộ có giới hạn được cấp quản lý có thẩm quyền phê duyệt trước. Người đại diện tham gia hòa giải phải là người có thẩm quyền quyết định trong biên độ đã duyệt, vì thỏa thuận đạt được bởi người không đủ thẩm quyền là nguồn tranh chấp thứ hai về hiệu lực. Cuối cùng, văn bản thỏa thuận hòa giải thành cần được soạn như một văn bản thi hành được ngay: nghĩa vụ cụ thể, mốc thời gian, tài khoản thanh toán, hậu quả khi chậm thực hiện và chữ ký của người đại diện hợp pháp, tránh lối viết biên bản ghi nhận ý định chung chung khiến cơ quan thi hành án không có căn cứ tác nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Hòa giải tại tòa án khác hòa giải thương mại ngoài tòa thế nào?
Khác nhau ở bốn điểm chính. Một là cơ quan tổ chức: hòa giải tại tòa án do hòa giải viên trong danh sách của tòa án tiến hành theo Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án 2020 khi vụ việc ở ngưỡng nộp đơn kiện; hòa giải thương mại do trung tâm hòa giải hoặc hòa giải viên vụ việc thực hiện theo Nghị định 22/2017/NĐ-CP trên cơ sở thỏa thuận của các bên. Hai là thời điểm: hòa giải thương mại bắt đầu được từ khi vừa phát sinh tranh chấp, hòa giải tại tòa án gắn với thời điểm nộp đơn. Ba là chi phí: hòa giải thương mại theo biểu phí thỏa thuận, hòa giải tại tòa án không thu phí hòa giải. Bốn là đường đi tới thi hành có khác nhau về thủ tục công nhận của tòa án.
Doanh nghiệp FDI nên chọn cơ chế hòa giải nào cho tranh chấp thương mại?
Doanh nghiệp nên bắt đầu bằng hòa giải thương mại khi quan hệ kinh doanh còn cần duy trì, tranh chấp nhạy cảm về thông tin và các bên muốn chủ động lịch, ngôn ngữ, hòa giải viên, đồng thời hợp đồng đã có điều khoản hòa giải rõ ràng. Hòa giải tại tòa án phù hợp khi đàm phán tự do đã thất bại và một bên cần sức ép của quy trình tại tòa cùng quyết định công nhận kết quả hòa giải thành có hiệu lực thi hành ngay. Với tranh chấp có tài sản của đối tác ở nước ngoài, cần nhớ thỏa thuận hòa giải chưa được thi hành xuyên biên giới theo Công ước Singapore vì Việt Nam chưa là thành viên, nên hợp đồng nên có chặng cuối là trọng tài.
Thỏa thuận hòa giải thành được thi hành ra sao?
Thỏa thuận hòa giải thành được thi hành khi có quyết định công nhận của tòa án. Với hòa giải tại tòa án, các bên yêu cầu trong cùng quy trình và quyết định công nhận kết quả hòa giải thành có hiệu lực thi hành như quyết định của tòa án, được thi hành theo pháp luật thi hành án dân sự. Với hòa giải thương mại ngoài tòa, bên được thi hành nộp đơn yêu cầu tòa án công nhận kết quả hòa giải thành theo Bộ luật Tố tụng dân sự; sau khi có quyết định công nhận có hiệu lực, việc thi hành thực hiện qua cơ quan thi hành án dân sự như đối với bản án, quyết định thông thường.
Bài viết liên quan
- Kịch bản: nếu đối tác vỡ nợ, thu hồi công nợ thế nào?
- Kịch bản: nếu bị khởi kiện tại Việt Nam, doanh nghiệp FDI cần làm gì?
- Hòa giải thương mại: nghị định mới và thực tiễn
- Vận tải đường sắt liên vận quốc tế (Việt-Trung, Việt-Châu Âu): thủ tục
- Tranh chấp với đối tác địa phương: Việt Nam vs Thái Lan vs Indonesia
Nội dung phân tích được đối chiếu trực tiếp với quy định pháp luật Việt Nam hiện hành và thực tiễn giải quyết hồ sơ đầu tư nước ngoài (FDI) tại FLAT LAW FIRM.
