Trả lời ngắn: Theo Điều 76 Bộ luật Hình sự (văn bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH), pháp nhân thương mại chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về 33 tội danh được liệt kê cụ thể — chủ yếu thuộc hai nhóm: tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế và tội phạm về môi trường, cùng tội tài trợ khủng bố (Điều 300) và tội rửa tiền (Điều 324).
Nguyên tắc giới hạn: ngoài danh sách, pháp nhân không chịu trách nhiệm hình sự
Khoản 2 Điều 2 Bộ luật Hình sự quy định rõ: "Chỉ pháp nhân thương mại nào phạm một tội đã được quy định tại Điều 76 của Bộ luật này mới phải chịu trách nhiệm hình sự."
Điều này có nghĩa phạm vi truy cứu pháp nhân là danh sách đóng — không mở rộng theo suy diễn. Một công ty không thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội tham ô (Điều 353), tội đưa hối lộ (Điều 364) hay tội nhận hối lộ (Điều 354), vì các tội này không nằm trong Điều 76 — chỉ cá nhân thực hiện hành vi mới bị truy cứu. Đây là điểm khác biệt căn bản so với cá nhân.
Danh sách 33 tội danh tại Điều 76
Nhóm 1: Tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế (20 tội)
- Điều 188 — Tội buôn lậu
- Điều 189 — Tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới
- Điều 190 — Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm
- Điều 191 — Tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm
- Điều 192 — Tội sản xuất, buôn bán hàng giả
- Điều 193 — Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm
- Điều 194 — Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh
- Điều 195 — Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thức ăn dùng để chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng, giống vật nuôi
- Điều 196 — Tội đầu cơ
- Điều 200 — Tội trốn thuế
- Điều 203 — Tội in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước
- Điều 209 — Tội cố ý công bố thông tin sai lệch hoặc che giấu thông tin trong hoạt động chứng khoán
- Điều 210 — Tội sử dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán
- Điều 211 — Tội thao túng thị trường chứng khoán
- Điều 213 — Tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm
- Điều 216 — Tội trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động
- Điều 217 — Tội vi phạm quy định về cạnh tranh
- Điều 225 — Tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan
- Điều 226 — Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp
- Điều 227 — Tội vi phạm quy định về nghiên cứu, thăm dò, khai thác tài nguyên
Nhóm 2: Tội phạm về môi trường và tài nguyên (11 tội)
- Điều 232 — Tội vi phạm quy định về khai thác, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản
- Điều 234 — Tội vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ động vật hoang dã
- Điều 235 — Tội gây ô nhiễm môi trường
- Điều 237 — Tội vi phạm quy định về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường
- Điều 238 — Tội vi phạm quy định về bảo vệ an toàn công trình thủy lợi, đê điều và phòng, chống thiên tai; vi phạm quy định về bảo vệ bờ, bãi sông
- Điều 239 — Tội đưa chất thải vào lãnh thổ Việt Nam
- Điều 242 — Tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản
- Điều 243 — Tội hủy hoại rừng
- Điều 244 — Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm
- Điều 245 — Tội vi phạm quy định về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên
- Điều 246 — Tội nhập khẩu, phát tán các loài ngoại lai xâm hại
Nhóm 3: Các tội khác trong danh sách (2 tội)
- Điều 300 — Tội tài trợ khủng bố
- Điều 324 — Tội rửa tiền
Vì sao danh sách tập trung vào kinh tế và môi trường?
Đây là những lĩnh vực mà pháp nhân thương mại — với tư cách chủ thể kinh doanh — có khả năng thực hiện hành vi phạm tội cao nhất trong hoạt động thường ngày: sản xuất, thương mại, tài chính, khai thác tài nguyên. Nhà làm luật đã chọn cách tiếp cận thận trọng: chỉ truy cứu pháp nhân trong những tội gắn trực tiếp với hoạt động kinh doanh, thay vì mở rộng ra toàn bộ Bộ luật. Lưu ý: danh sách trên là phạm vi tối đa theo luật, không có nghĩa 33 tội đều đã có án lệ xét xử pháp nhân trên thực tế.
Điều kiện đi kèm: phạm tội thôi chưa đủ
Ngay cả khi hành vi thuộc một trong 33 tội danh, pháp nhân chỉ bị truy cứu khi đáp ứng đủ 4 điều kiện tại khoản 1 Điều 75: hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân, và chưa hết thời hiệu truy cứu. Mỗi tội trong danh sách có khoản riêng quy định hình phạt đối với pháp nhân — tra từng điều, không áp dụng chung một mức.
Doanh nghiệp cần lưu ý
- Các "điểm nóng" tuân thủ: thuế (Điều 200), hóa đơn chứng từ (Điều 203), BHXH (Điều 216), hàng giả (Điều 192–195), môi trường (Điều 235, 237) là những tội doanh nghiệp dễ vướng nhất.
- Luật 86/2025/QH15 (hiệu lực 01/7/2025) sửa nội dung các Điều 192–195, 235–239 — nâng mức phạt tiền đối với pháp nhân nhóm tội về môi trường (ví dụ khoản 5 Điều 235: các khung 6–14 / 14–24 / 24–40 tỷ đồng) — nhưng không thay đổi danh sách 33 tội tại Điều 76.
- Theo dõi thay đổi: dự thảo BLHS sửa đổi toàn diện (dự kiến thông qua tại kỳ họp thứ 2 của Quốc hội, khai mạc 17/10/2026, hiệu lực 01/3/2027) có thể mở rộng danh sách — bài viết theo pháp luật hiện hành tại thời điểm viết (14/10/2026).
Câu hỏi thường gặp
Công ty có bị truy cứu về tội tham ô không? Không. Tội tham ô (Điều 353) không nằm trong 33 tội tại Điều 76 — chỉ cá nhân thực hiện hành vi tham ô mới bị truy cứu.
Nghe nói "doanh nghiệp đưa hối lộ thì công ty bị truy cứu" — đúng không? Sai. Đây là hiểu lầm phổ biến. Điều 364 (tội đưa hối lộ) và Điều 354 (tội nhận hối lộ) đều nằm ngoài Điều 76 — pháp nhân không bị truy cứu về các tội này; chỉ cá nhân bị truy cứu.
Luật 86/2025/QH15 có thay đổi danh sách 33 tội không? Không. Luật 86/2025/QH15 (hiệu lực 01/7/2025) chỉ sửa nội dung một số điều (192–195, 235–239, chủ yếu nâng mức phạt tiền nhóm môi trường); danh sách Điều 76 giữ nguyên 33 tội.
Pháp nhân phạm tội ngoài danh sách thì xử lý thế nào? Pháp nhân không chịu trách nhiệm hình sự; tùy tính chất có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, còn cá nhân có hành vi phạm tội vẫn bị truy cứu hình sự.
Nguồn trích dẫn
- Bộ luật Hình sự — văn bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH (05/9/2025): khoản 2 Điều 2, Điều 76 (danh sách 33 tội danh); còn hiệu lực.
- Luật 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự (25/6/2025), hiệu lực 01/7/2025 — không sửa đổi danh sách Điều 76.
Cần rà soát rủi ro tội danh cho doanh nghiệp? Đội ngũ FLAT Law Firm tư vấn tuân thủ, đánh giá lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp trước 33 tội danh pháp nhân có thể bị truy cứu và xây dựng biện pháp phòng ngừa. Liên hệ với chúng tôi tại liên hệ với chúng tôi.
Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo chung theo pháp luật hiện hành tại thời điểm viết (14/10/2026), không phải tư vấn pháp lý cho vụ việc cụ thể.
Ghi chú minh bạch: Bài viết do hệ thống sản xuất nội dung AI của FLAT Law Firm soạn thảo, đang trong quy trình kiểm duyệt nội bộ (AI Legal Council QA và chủ sở hữu phê duyệt trước khi xuất bản). Bài viết chưa được luật sư người thật rà soát.