Pháp nhân thương mại chỉ có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự (TNHS) từ ngày 01/01/2018 — thời điểm Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015 chính thức có hiệu lực thi hành theo Nghị quyết 41/2017/QH14. Đây là chế định hoàn toàn mới: BLHS 1999 trước đây chỉ coi cá nhân là chủ thể duy nhất của TNHS.
Câu trả lời ngắn gọn
- Mốc thời gian: 01/01/2018. Mọi hành vi của pháp nhân thương mại thực hiện từ 0h00 ngày 01/01/2018 mới có thể bị truy cứu TNHS theo chế định này.
- Căn cứ: khoản 2 Điều 2 BLHS — "Chỉ pháp nhân thương mại nào phạm một tội đã được quy định tại Điều 76 của Bộ luật này mới phải chịu trách nhiệm hình sự."
- Văn bản áp dụng: BLHS theo văn bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH (05/9/2025) — phiên bản mới nhất, còn hiệu lực tại thời điểm viết (14/10/2026).
Vì sao là 01/01/2018 mà không phải 2015?
BLHS 2015 được Quốc hội thông qua năm 2015, nhưng thời điểm thi hành được ấn định tại Điều 1 Nghị quyết 41/2017/QH14: BLHS 2015 thi hành từ ngày 01/01/2018. Kể từ thời điểm này, các quy định về TNHS của pháp nhân thương mại (Điều 2, Điều 75, Điều 76) mới bắt đầu có hiệu lực. Trước đó, pháp luật hình sự Việt Nam chỉ truy cứu TNHS đối với cá nhân; sai phạm của doanh nghiệp chỉ bị xử lý hành chính hoặc xử lý hình sự người đại diện, người quản lý.
4 điều kiện bắt buộc để truy cứu TNHS pháp nhân thương mại (khoản 1 Điều 75)
Pháp nhân thương mại chỉ phải chịu TNHS khi đồng thời đáp ứng 4 điều kiện:
1. Hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân thương mại — người thực hiện hành động dưới danh nghĩa công ty, không phải với tư cách cá nhân riêng lẻ. 2. Hành vi phạm tội được thực hiện vì lợi ích của pháp nhân thương mại — công ty là bên hưởng lợi từ hành vi phạm tội (ví dụ: trốn thuế để tăng lợi nhuận công ty). 3. Hành vi phạm tội được thực hiện có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân thương mại — hành vi gắn với ý chí của tổ chức, thông qua người có thẩm quyền. 4. Chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự — áp dụng theo khoản 2, khoản 3 Điều 27 BLHS.
Ngoài ra, tội phạm mà pháp nhân thực hiện phải thuộc danh sách tại Điều 76 — pháp nhân thương mại chỉ chịu TNHS về các tội được liệt kê tại điều này.
Hai nguyên tắc quan trọng thường bị hiểu sai
1. TNHS của pháp nhân không loại trừ TNHS của cá nhân
Khoản 2 Điều 75 quy định rõ: việc pháp nhân thương mại chịu TNHS không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân. Thực tiễn, khi doanh nghiệp phạm tội, cả pháp nhân và cá nhân có liên quan (người chỉ đạo, người trực tiếp thực hiện) đều có thể bị truy cứu — mỗi chủ thể chịu trách nhiệm độc lập theo quy định áp dụng cho mình.
2. Nguyên tắc áp dụng pháp luật theo thời gian (Điều 7)
Điều 7 BLHS quy định áp dụng điều luật có hiệu lực tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội. Hệ quả trực tiếp: hành vi của pháp nhân thực hiện trước 01/01/2018 không bị truy cứu TNHS theo chế định này, vì tại thời điểm đó pháp luật chưa công nhận pháp nhân thương mại là chủ thể của TNHS.
"Pháp nhân thương mại" là gì?
Không phải mọi pháp nhân đều có thể bị truy cứu. Theo Điều 75 Bộ luật Dân sự 2015, pháp nhân thương mại là pháp nhân có mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận (ví dụ: công ty TNHH, công ty cổ phần, công ty hợp danh). Các pháp nhân phi thương mại không thuộc phạm vi chế định này.
Doanh nghiệp cần lưu ý gì?
- Rà soát tuân thủ nội bộ: các lĩnh vực thuế, hóa đơn chứng từ, bảo hiểm xã hội, môi trường, sở hữu trí tuệ là những "điểm nóng" mà pháp nhân dễ bị truy cứu nhất.
- Cơ chế kiểm soát nội bộ: vì điều kiện "chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân" là căn cứ truy cứu, doanh nghiệp cần quy trình phê duyệt, phân quyền rõ ràng để ngăn ngừa và chứng minh thiện chí tuân thủ.
- Theo dõi thay đổi pháp luật: theo pháp luật hiện hành tại thời điểm viết (14/10/2026), khung trên vẫn áp dụng. Lưu ý: dự thảo BLHS sửa đổi toàn diện (dự kiến thông qua tại kỳ họp thứ 2 của Quốc hội, khai mạc 17/10/2026, hiệu lực 01/3/2027) có thể mở rộng phạm vi TNHS của pháp nhân — cần theo dõi khi văn bản chính thức được ban hành.
Câu hỏi thường gặp
Công ty bị truy cứu trách nhiệm hình sự thì giám đốc có bị xử lý không? Có thể. Khoản 2 Điều 75 quy định TNHS của pháp nhân không loại trừ TNHS của cá nhân — giám đốc hoặc cá nhân liên quan vẫn bị truy cứu độc lập nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm.
Pháp nhân phi thương mại (ví dụ: hội, quỹ từ thiện) có bị truy cứu không? Không. Chỉ pháp nhân thương mại — tổ chức có mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận — mới là chủ thể của trách nhiệm hình sự theo BLHS.
Hành vi phạm tội của công ty xảy ra năm 2017 có bị xử lý theo chế định này? Không. Chế định chỉ áp dụng với hành vi thực hiện từ 0h00 ngày 01/01/2018 (Điều 7 và Nghị quyết 41/2017/QH14).
Nguồn trích dẫn
- Bộ luật Hình sự — văn bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH (05/9/2025): khoản 2 Điều 2, Điều 7, Điều 75, Điều 76; còn hiệu lực.
- Luật 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự (25/6/2025), hiệu lực 01/7/2025 — không sửa đổi Điều 2, Điều 7, Điều 75.
- Nghị quyết 41/2017/QH14, Điều 1 — BLHS 2015 thi hành từ ngày 01/01/2018.
Doanh nghiệp cần đánh giá rủi ro hình sự? Đội ngũ FLAT Law Firm tư vấn tuân thủ pháp luật hình sự cho doanh nghiệp, rà soát rủi ro trong hoạt động kinh doanh và đồng hành xử lý khi phát sinh vụ việc. Liên hệ với chúng tôi tại liên hệ với chúng tôi.
Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo chung theo pháp luật hiện hành tại thời điểm viết (14/10/2026), không phải tư vấn pháp lý cho vụ việc cụ thể.
Ghi chú minh bạch: Bài viết do hệ thống sản xuất nội dung AI của FLAT Law Firm soạn thảo, đang trong quy trình kiểm duyệt nội bộ (AI Legal Council QA và chủ sở hữu phê duyệt trước khi xuất bản). Bài viết chưa được luật sư người thật rà soát.