Câu trả lời ngắn gọn: CÓ. Khi một công ty gây ô nhiễm môi trường, giám đốc nhà máy — với tư cách là cá nhân — hoàn toàn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 235 Bộ luật Hình sự (tội gây ô nhiễm môi trường). Việc công ty là pháp nhân chịu trách nhiệm không làm cho cá nhân đứng sau hành vi vi phạm “thoát” tội.
Vì sao giám đốc không thể ẩn mình sau pháp nhân?
Điều 235 Bộ luật Hình sự quy định chủ thể của tội phạm là “người nào” — tức cá nhân thực hiện hành vi xả thải trái phép. Điều này có nghĩa trách nhiệm hình sự đặt trực tiếp lên người có hành vi, bất kể người đó là ai trong bộ máy công ty.
Quan trọng hơn, khoản 2 Điều 75 Bộ luật Hình sự quy định rõ: trách nhiệm hình sự của pháp nhân không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân. Nói cách khác, công ty bị xử phạt và giám đốc bị truy cứu hình sự là hai trách nhiệm độc lập, song hành — không có chuyện “công ty đã bị phạt nên cá nhân được miễn”.
Các con đường quy trách nhiệm hình sự cá nhân giám đốc
1. Người thực hành trực tiếp hoặc đồng phạm (Điều 17, Điều 235)
Giám đốc trực tiếp chỉ đạo, tổ chức hoặc tham gia hành vi xả thải trái phép sẽ bị xử lý với vai trò người tổ chức, người chỉ huy, người xúi giục hoặc người thực hành theo Điều 17 Bộ luật Hình sự về đồng phạm. Ví dụ điển hình: giám đốc ra lệnh xả thải lén lút vào ban đêm, chỉ đạo ngắt hệ thống xử lý nước thải để tiết kiệm chi phí, hoặc duyệt phương án đổ chất thải nguy hại không qua xử lý.
2. Người có thẩm quyền cho phép thải trái quy định (Điều 236)
Điều 236 Bộ luật Hình sự quy định tội phạm đối với “người nào có thẩm quyền mà cho phép chôn, lấp, đổ, thải trái quy định” chất thải nguy hại hoặc chất thải khác. Giám đốc nhà máy ký/duyệt cho xả thải trái phép chính là đối tượng của điều luật này. Sau Luật 86/2025/QH15 (cùng cụm sửa đổi Điều 235–239), khoản 1 Điều 236 quy định phạt tiền 100–400 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù 02–03 năm — tăng so với bản cũ (50–200 triệu đồng / 03 tháng–02 năm).
Khung hình phạt Điều 235 sau Luật 86/2025/QH15 (áp dụng từ 01/7/2025)
Luật 86/2025/QH15 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2025) đã sửa đổi Điều 235 theo hướng tăng nặng. Văn bản hiện hành là Văn bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH (ngày 05/9/2025). Các khung đối với cá nhân:
- Khoản 1: phạt tiền 100 triệu–1 tỷ đồng hoặc phạt tù 02–03 năm (bản cũ: 50–500 triệu đồng / 03 tháng–02 năm).
- Khoản 2: phạt tiền 1–2 tỷ đồng hoặc phạt tù 03–05 năm.
- Khoản 3: phạt tiền 2–6 tỷ đồng hoặc phạt tù 05–07 năm.
- Khoản 4 (hình phạt bổ sung): phạt tiền 60–400 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01–05 năm — hình phạt bổ sung này đánh trực tiếp vào vị trí quản lý của giám đốc.
Ngưỡng định tội mới: đã hạ so với bản cũ
Điểm thay đổi quan trọng nhất của Luật 86/2025/QH15 là hạ các thông số môi trường tại khoản 1 Điều 235, khiến hành vi dễ cấu thành tội phạm hơn:
- Điểm c (nước thải): xả từ 500–dưới 5.000 m³/ngày vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) từ 03–dưới 05 lần, hoặc xả từ 300–dưới 500 m³/ngày vượt QCVN từ 05 lần trở lên. Bản cũ yêu cầu vượt từ 05–dưới 10 lần / 10 lần trở lên.
- Điểm d (mới): xả ở ngưỡng thấp hơn — từ 500 m³/ngày vượt QCVN từ 02–dưới 03 lần, hoặc 300–dưới 500 m³/ngày vượt từ 03–dưới 05 lần, hoặc 100–dưới 300 m³/ngày vượt từ 05 lần trở lên — nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi tại Điều này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.
- Các điểm mới đ, e, g, h: bổ sung các trường hợp liên quan đến chất thải rắn thông thường, chất thải phóng xạ và các thông số khác.
Lưu ý: cho đến nay chưa có nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán hướng dẫn định lượng “gây hậu quả nghiêm trọng” (điểm e khoản 2) hay “rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng” (điểm e khoản 3), nên cần đọc đúng chữ của điều luật, không tự suy diễn ngưỡng.
Công ty cũng bị xử — trách nhiệm pháp nhân theo Điều 76
Điều 235 nằm trong danh sách 33 tội mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 76 Bộ luật Hình sự. Pháp nhân bị xử theo khoản 5 Điều 235: phạt tiền 6–14 tỷ đồng (khung 1), 14–24 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn 06 tháng–02 năm (khung 2), 24–40 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động 01–03 năm (khung 3) — đồng thời với việc cá nhân (giám đốc, người chỉ đạo) bị xử theo các khoản 1–4. Đây chính là ý nghĩa của nguyên tắc “độc lập, song hành”.
Không phải cứ là giám đốc thì đương nhiên có tội
Ngược lại, pháp luật cũng không cho phép tự động quy trách nhiệm hình sự cho giám đốc chỉ vì là người đứng đầu. Để truy cứu, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh được:
- Hành vi cụ thể: giám đốc trực tiếp thực hiện, chỉ đạo, tổ chức hành vi xả thải trái phép, hoặc không thực hiện nghĩa vụ bảo vệ môi trường được giao;
- Lỗi: cố ý hoặc vô ý;
- Quan hệ nhân quả giữa hành vi của giám đốc và hậu quả ô nhiễm.
Nếu giám đốc đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ quản lý, giám sát về môi trường và hành vi vi phạm là của cấp dưới vượt ngoài chỉ đạo, trách nhiệm hình sự của cá nhân giám đốc khó được đặt ra — khi đó trách nhiệm thuộc về người trực tiếp vi phạm và pháp nhân.
Áp dụng theo thời điểm: mốc 01/7/2025
Các quy định mới của Luật 86/2025/QH15 về Điều 235 là quy định “không có lợi” cho người phạm tội (nâng mức phạt, hạ thông số môi trường), do đó chỉ áp dụng đối với hành vi phạm tội thực hiện từ ngày 01/7/2025 trở đi. Hành vi xảy ra trước thời điểm này được áp dụng theo quy định cũ (quy định chuyển tiếp của Luật 86/2025/QH15). Xác định đúng thời điểm hành vi là bước đầu tiên và bắt buộc khi đánh giá trách nhiệm hình sự.
Kết luận
Giám đốc nhà máy có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự cá nhân khi công ty gây ô nhiễm môi trường — thông qua Điều 235 (trực tiếp thực hiện/đồng phạm), Điều 236 (cho phép thải trái quy định) — với các khung hình phạt đã tăng nặng từ 01/7/2025. Trách nhiệm của pháp nhân và của cá nhân tồn tại song song, nhưng việc truy cứu cá nhân giám đốc luôn đòi hỏi chứng minh hành vi cụ thể, lỗi và quan hệ nhân quả, chứ không suy đoán từ chức danh.
Lưu ý: Bài viết cung cấp thông tin tham khảo, không phải tư vấn pháp lý. Mọi tình huống cụ thể cần được đánh giá trên hồ sơ, chứng cứ và quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm viết (14/10/2026). Để được hỗ trợ, vui lòng liên hệ FLAT Law Firm.
Thông tin mang tính tham khảo, không phải tư vấn pháp lý. Nội dung do AI Legal Council kiểm tra chất lượng, chưa được luật sư người thật duyệt.